Náttúran.is

Um fjögurra mánaða aldurinn

Tíminn líður og drengurinn stækkar og stækkar. Guttinn er að verða fjögurra mánaða. Það sem er svo yndislegt er, að persónuleiki hans og vilji er að koma í ljós. Honum finnst gaman að horfa á stóra gröfu moka snjó en leiðinlegt að vera settur í ömmustólinn. Honum finnast strútar skrýtnir en pabbi sinn bæði skrýtinn og skemmtilegur. Og mamma er best í því að skipta um kúkableyjur. Það gefur hann greinilega til kynna.

Við erum búin að fá ótrúlegustu ráðleggingar frá vel meinandi fólki, en sumt virðast bara vera gamlar kerlingarbækur sem ganga aftur eins og draugar frá einni kynslóð til annarrar. Ein kerlingarbókin er að það eigi bara að gefa börnum vatn á næturnar þannig að þau bara gefist upp, og annað hvort verði hálf hungurmorða eða hætti að biðja um mjólk á næturnar.  Mín reynsla er sú að ungabarnið biður ekki um mjólk nema það sé svangt. Ef ungabarnið grætur er óþekkt sennilega ekki skýringin. Líklegra er að eitthvað sé að, - gleymst hafi að skipta um bleyju, að bakflæði eða gubb sé í hálsinum, eða tennurnar séu farnar að koma fram. Það er yfirleitt ekki svo að ungabarnið gráti af frekju...slíkt kemur e.t.v. fram seinna en þó jafnvel aldrei að neinu marki hjá sumum börnum.

Börn eru svo afskaplega miklir einstaklingar. Þau líkjast sjálfum sér og fyrstu mánuðurnir fara í það að kynnast hinum nýja einstaklingi sem er kominn í heiminn. Ef barnið er með bakflæði á fyrstu vikunum getur það verið erfitt vegna þess að barnið er svo lítið og getur því auðveldlega svelgst á. Hins vegar þegar barnið er orðið nokkurra mánuða er það orðið svo sterkt og öruggt með pelann að hættan á því að barninu svelgist á verður hverfandi. Um að gera að slaka á en tala við sérfræðinga ef maður er óöruggur og vill vera viss. Með ungabarn í höndunum vilja foreldrar alltaf vera vissir.

Um daginn fjárfesti ég í leikgrind handa Sigga. Honum líkar ágætlega við hana. Hann getur legið í henni og reynt að velta sér á hliðina sem er eitt af hans helstu áhugamálum þessa dagana. Hitt áhugamálið er að skríða og spyrna með fótunum. Hann spyrnir svo fast í magann á mömmu og pabba að þeim verður um og ó. Drengurinn er að nálgast 7 kg og við foreldrarnir erum farin að finna dálítið til í bakinu þegar við erum að dröslast með hann fram og til baka. Eitt gott ráð við þessu er að fá sér sjal eða poka sem er þannig að hægt er að vera með barnið á maganum. Þannig er líka hægt að fara í gönguferðir t.d. næsta sumar. Einnig eru til stórir bakbokar til að bera börn stærri en eins árs, sem gætu hentað fyrir einhverja göngugarpa, en það er sjálfsagt að byrja snemma að fara með börnin út í náttúruna.

Þótt sjónvarpsstöðvar eins og ungbarnasjónvarpið breska – Baby TV séu skemmtilegar og þroskandi að vissu leyti, þá er veröld þeirra dálítið óraunveruleg og á köflum of tölvugerð. Það er því nauðsynlegt að barnið sé ekki bara sett fyrir framan sjónvarpið heldur fái sem mest að  kynnast hinum raunverulega heimi sem er úti á róló og úti í hinni guðsgrænu náttúru. Við hér á Íslandi erum heppin að hafa einstaka möguleika á því að ala börn okkar upp að hluta til úti í náttúrunni, enda ekki nema um hálftímaakstur frá höfuðborginni út í sveit.

Einkunn

Góa

Hún er fimmti mánuður vetrar að forníslensku tímatali og hefst sunnudaginn í 18. viku vetrar eða 18.-24. febrúar. Um hana er hið sama að segja og þorra, að orðið kemur fyrir í fornritum, en allt er óvíst um merkingu þess. Helst hallast orðsifjafræðingar að því, að það eigi skylt við snjó eða aðra úrkomu. Má enda telja líklegt, að góa hafi verið önnur vetrar- eða veðurvættur við hlið þorra. Orðið góiblót kemur og fyrir í Flateyjarbók á sama stað og þorrablót, enda er hún kölluð dóttir þorra í þeirri tröllasögu.

Þar segir:
„Það var tíðinda einn vetur að Þorrablóti, að Gói hvarf í brott og var hennar leita farið og finnst hún eigi. Og er sá mánuður leið, lét Þorri fá að blóti og blóta til þess, er þeir yrði vissir, hvar Gói væri niður komin. Það kölluðu þeir Góiblót.” Um heimildargildi þessarar frásagnar er hið sama að segja og áður var nefnt varðandi þorra. En ekki hafa góublót verið tekin upp í neinum mæli á síðari tímum á borð við þorrablót. Helst er það á allrasíðustu áratugum að félög nefni fagnað sinn góublót, ef hann einhverra hluta vegna dregst fram yfir þorra. Heimildir um eitthvert tilhald á heimilum á fyrsta degi góu eru jafngamlar og varðandi þorra eða frá því snemma á 18. Öld. Og nafnið konudagur er jafngamalt bóndadeginum: kemur fyrst fyrir í bókfest í Þjóðsögum Jóns Árnasonar.

Einkunn

Góa - 20. febrúar – 20. mars

Góa heitir sá mánuður nær sól er á hlaupi um fiskamerki. Nú er sama að vinna og varast og á þorra. Nú koma þeir stórstraumar, sem kallast góuginur. (Stórstraumsfjörur sem eru bestar til skeljatöku.) Þá er skeljafiskatekja hægust og best tittlingaveiði, sem þá eru feitari en með smástraumi. Líka er nú góður tími til rjúpnaveiða. Um þessar mundir bæta menn búshluti sína, amboð og önnur áhöld, sem brúkast þurfa sumarið eftir.

Einkunn

Dreifing jarðhitans og tengsl hans við berggrunninn

Haukur Jóhannesson mun halda fyrirlestur í Orkugarði 24. febrúar kl. 13:00, sem ber heitið: Dreifing jarðhitans og tengsl hans við berggrunninn í ljósi nýrrar túlkunnar á jarðfræði Íslands.

Jarðhiti er ein mesta auðlind sem finnst á Íslandi og nýting hans og stærð skiptir þjóðarbúið mjög miklu máli. Því er mikilvægt að hafa staðgóða þekkingu á eðli, uppruna og stærð jarðhitakerfa. Jarðhitasvæðum er skipt í háhita- og lághitasvæði og eru þau mjög ólík að gerð.

Höfundur hefir nýlega sett fram nýja túlkun á jarðfræði Íslands og er hér leitast við að útskýra dreifingu og eðli jarðhitans í því nýja ljósi.

Lághiti er bundin við svæði utan hinna virku gosbelta en þó mjög misdreifður um landið. Lághitinn er mun algengari á vesturflekanum en þeim eystri. Sýnt er fram á að lághitinn er allur tengdur tiltölulega ungum sprungukerfum sem ýmist eru hluti af virkum sprungureinum eldstöðvakerfa í núverandi gosbeltum eða endurlífguðum fornum brotakerfum. Eldri brotakerfi orsaka veilur í berggrunninn sem auðveldlega geta brotnað upp og leitt vatn. Slík forn brotakerfi eru mjög algeng á vesturflekanum en lítt áberandi á þeim eystri. Kynnt er flokkun á þessum brotakerfum. Varmagjafi flestra lághitasvæða er hitastreymi innan úr jörðinni en nokkur svæði eru það öflug að þar hlýtur að vera grunnstæður, staðbundinn varmagjafi s.s. í Reykholtsdal og Mosfellsbæ.

Háhitinn er bundinn við virkar megineldstöðvar. Höfundur veltir fyrir sér hvernig skilgreina skuli gosbelti en það má gera á ýmsan máta. Grunneiningar gosbeltanna eru eldstöðvakerfi. Eldstöðvakerfi er megineldstöð og tengd sprungurein. Í ljós kemur að margar sprungureinar stefna út úr sjálfum gosbeltunum og þau geta stjórnað streymi lághita utan þeirra.

Leidd eru rök að því að háhita sé ekki að finna í sprungureinunum heldur aðeins í tengslum við sjálfar megineldstöðvarnar og tekin dæmi af aðstæðum í djúpt rofnum megineldstöðvum. Hitagjafi háhitasvæða er vafalítið grunnstæð kvikuhólf eða heit innskot. Bent er á að viðteknar skoðanir á nokkrum sprungugosum bendi til að kvika komi upp undir megineldstöðvunum og hlaupi út eftir sprungureinunum. Gangar í eldri stafla eru að jafnaði um einn metri á þykkt og sýnt er fram á að þeir kólni á fáum árum. Því er ólíklegt að háhitakerfa sé að leita í sprungureinunum. Einnig er bent á að í rofnum stafla bendi fátt til að háhiti sé virkur milli aðliggjandi megineldstöðva og því ekki á vísan að róa með háhita í gosbeltunum utan megineldstöðva.

Ljósmynd: Leirlækur í Hveragerði, Guðrún Tryggvdóttir.

Einkunn

Öskudagur

Hann var áður fyrsti dagur langaföstu og dregur nafn sitt af rómversk-katólskum helgisið. Leifarnar af pálmunum, sem vígðir voru á pálmasunnudag síðasta árs, voru brenndar, askan látin í ker á altarinu og vígð fyrir hámessu. Presturinn býður síðan söfnuðinum að ganga nær, dífir fingri sínum í öskuna og gerir krossmark á enni þeirra eða krúnu, ef um klerka var að ræða. Um leið mælir hann þessi orð: “Mundu að þú ert dugt og að dufti skaltu aftur verða.” Þessa siðar er fyrst getið seint á 10. öld, og er hann táknrænn fyrir iðrun og yfirbót. Í kringum siðbreytinguna á 16. öld kemur andstaða gegn katólskum venjum fram á ýmsan hátt í Evrópu, og á það m.a. við um öskudaginn. Í fyrstu tóku menn að draga kjötkveðjuhátíðina sem lengst fram á öskudaginn, en eftir siðbreytingu varð hann smám saman að sérstökum degi gleði og ærsla í stað iðrunar. Sú hefur einnig orðið raunin á hjá okkur. Einsog áður sagði í sambandi við sprengidaginn, hefur fljótlega tekist að útrýma gleðilátum í kringum föstuinnganginn eins og öðrum skemmtunum á 18. Öld, hafi þau á annað borð einhver verið.

En sakleysislegur leikur að tákni iðrunarinnar, öskunni, hefur þó lifað af. Það er sá skemmtisiður að hengja í laumi smápoka með ösku á menn og láta þá bera hana tiltekna vegalengd, t.d. þrjú spor eða yfir þrjá þröskulda. Þetta reyndu einkum stúlkur við pilta, en í staðinn leituðu strákar við að láta stelpur bera smástein í poka sömu vegalengd. Steinninn er líklega valinn vegna þeirrar gömlu refsingar að drekkja konum með stein bundinn við háls sér. Í Reykjavík og öðrum bæjum varð það hinsvegar mikil skemmtun barna að hengja öskupoka aftan á virðulega borgara, sem sumir brugðust furðuilla við. Enn yngra afbrigði þessa siðar er að hafa pokann tóman, en sauma á hann eitthvert tákn ástarjátningar. Gat þá verið úr vöndu að ráða, hver væri sendandinn. Öskudagurinn hefur líka heitið öskuóðinsdagur líkt og í nálægum tungumálum, og er það heiti sjálfsagt eldra, en hefur horfið smám saman, eftir að Óðinsdagur var numinn úr málinu á 12. Öld í stað miðvikudags. “Öskudagur á átján bræður” segir alkunn veðurspá. Hinsvegar eru menn ekki á eitt sáttir um túlkun þessara orða. Sumir halda því fram, að 18 næstu dagar eigi að líkjast honum að veðurfari, aðrir að það séu einhverjir 18 dagar á föstunni og enn aðrir, að það séu 18 næstu miðvikudagar.

Kattarslagur:

Einkunn