Náttúran.is

Ólafsmessa

Þær eru reyndar tvær til minningar um Ólaf digra Noregskonung. Hin fyrri er 29. júlí, sem talinn er dánardagur hans á sólmyrkvanum 1039, sem stjörnufræðingar halda að geti staðist. Sú síðari er 3. ágúst, þegar bein hans voru að sögn tekin upp árið 1031. Fyrri dagurinn varð meiri hátíð á því takmarkaða svæði, sem helgi Ólafs digra gætti. Varð þetta ein aðalhátíð Færeyinga fram á þennan dag.

Heimildir eru og til um svonefnd Ólafsgildi á Íslandi á 12. öld, en furðulítið ber á Ólafsvökunni eftir þann tíma. Geta mætti þess til, að mjög hafi dregið úr hátíðarhaldi þessu, eftir að Þorláksmessa á sumri var tekin upp aðeins rúmri viku fyrr. Má mikið vera, ef Þorláksmessu hefur ekki einmitt verið valinn tími með hliðsjón af þessu. Það gat verið augljóst hagsmunaatriði fyrir Skálholtsstól sakir heitgjafanna, sem auðvitað reiddust enn fúslegar af hendi á þessum degi en endranær, og þá var lítið etftir handa Ólafi skömmu síðar.

Einkunn

Hvað á að segja við plönturnar?

Það er sagt að klukkustund í garðinum á dag sé tíminn sem þarf til að sinna honum og ég held þetta sé satt. Vegna veðurlagsins virkar þetta þó ekki svona. Vinnan dreifist ekki jafnt. Margir dagar henta ekki til útivinnu en aðra daga slítur maður sig ekki frá garðinum. Svo má aðskilja það sem kallast getur vinna frá því sem ég vildi skilgreina sem eftirlit eða öllu fremur samvistir við plönturnar. Það þarf ekki að tala við þær beint en þær vaxa betur ef við lítum eftir þeim og veitum þeim athygli. Blómkál og hvítkál vill áburðarvatn einhvern tímann á sumrinu. Salat og grænkál vill láta snyrta sig til að geta haldið áfram að vaxa fram á haustið. Plönturnar eru þakklátar ef veikir einstaklingar og sölnuð lauf eru tekin burt og þær vilja gefa af sér eða með sér, fegnar sumar ef stóru blöðunum er létt af þeim svo þær geti sett kraft í þau minni. Þær heyra ef talað er vel um þær.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Myndin er af rauðrófum í Eldhúsgarðinum þ. 22.07.2009. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Heyannir

Heyannir er mánuður sá, sem sól hleypur um ljónsmerki. Nafn þessa mánaðar sýnir hvað þá skal iðja. Því nú er komið að því ábatasamasta verki hér á landi, sem er að afla heys, og meta það flestir menn öðrum framar. Sláttur byrjar venjulega að miðju sumri. Vökva menn plöntur einu sinni í viku, með sjóvatni en öðru vatni annars, ef miklir þurkar ganga. Nú má safna burkna, hann er góður að geyma í honum vel þurrum egg, rætur og epli, sem ei mega út springa, hann ver og mokku og fúa. Líka hafa menn brúkað ösku í hans stað. Kornsúru og kúmeni má nú safna. Mitt í þessum mánuði er sölvatekjutími.

Samantekt um tímabilið 20. júlí - 20. ágúst. Úr ritinu „Atla“ eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksal.

Einkunn

Þorláksmessa á sumar

Hún er 20. júlí og var lögleidd árið 1237 í minningu þess, að þann dag árið 1198 voru upp tekin og lögð í skírn bein Þorláks biskups Þórhallssonar hins helga í Skálholti. Hún var ein mesta hátíð ársins fyrir siðbreytingu, þó einkum í Skálholtsbiskupsdæmi.

Helgi hins sæls Þorláks varð um biskupsstólnum í Skálholti drjúg tekjulind. Heitgjafir voru hvarvetna um heim með meiriháttar tekjustofnum katólsku kirkjunnar. Áheit þóttu á þeim tíma vera einn af fáum varnarleikjum almennings gegn öllu illu. Og ekki varð hann kenndur við galdur. Áður en helgi Þorláks biskups var lögleidd á Alþingi 1199, hafði áheitaféð streymt út úr landinu, einkum til Ólafs helga í Niðarósi, til stórskaða fyrir íslensku kirkjuna og jafnvel landslýðunn allan. Nú tók að mestu fyrir þann fjármagnsútflutning. Því er engin furða, þótt erkibiskupsstóllinn í Niðarósi vildi lengi fram eftir öldum ekki viðurkenna heilagleik hins sæla Þorláks. Má sú andstaða hafa valdið því, að páfinn í Róm viðurkenndi Þorlák aldrei sem dýrling, því að meðmæli erkibiskups hefðu helst þurft að koma til. Því mátt auðvitað hæglega bera við, að rammveraldleg stofnun, Alþingi á Þingvöllum, hefði lýst Þorlák helgan mann.

En páfinn hafði frá 1172 áskilið sér einkarétt til að velja dýrlinga. Íslendingar urðu því höndum seinni, enda voru fyrstu íslensku biskuparnir ekki sérdeilir píslarvættislegir. En af þessari togstreitu spruttu ýmis hláleg viðbrögð. Skal hér sem dæmi tekin frásögn úr Lárentius sögu biskups af því, er hann á ungum aldri var sendur frá Noregi til eftirlits með kristnihaldi á Íslandi ásamt norskum kórsbróður, Birni að nafni.

Einkunn

Hundadagar byrja í dag

Júlí heitir hjá þeim Guðbrandi og Arngrími maðkamánuður, en þetta er nafn á um það bil sex vikna skeiði, sem venjulega er talið heitasti tími sumarsins. Nafnið mun sótt til Forngrikkja, sem settu sumarhitana í samband við hundastjörnuna (Síríus), sem um þetta leyti tók að sjást á morgunhimninum. Seinna kom fram sú alþýðuskýring, að hundaæði og aðrar pestir gripu hvað helst um sig á þessum heitasta tíma ársins.

Meðal hinna ýmsu þjóða hefur talvert verið á reiki, hvenær tímabilið teldist byrja og hversu lengi það stæði. Hér á landi er það nú talið frá 13. júlí til 23. ágúst.

Tvær alþýðuskýringar hafa verið kunnar hérlendis á nafni hundadaganna. Önnur er sú, að hundar bitu helst gras um þetta leyti. Hún er sú, að höfrungar, sem einnig nefnast hundfiskar, yrðu oft svo feitir um hundadagana, að fitan rynni fyrir augu þeirra, svo að þeir villtust fremur á land en endranær og væri þá auðvelt að vinna þá.

Tímabilið er hjá okkur annars einkum tengt nafni Jörundar hundadagAkonungs, sem tók sér konungsnafn á Íslandi 25. júní 1809, en var hrakinn frá völdum 27. ágúst sama ár.

Einkunn