Úr Búnaðarbálki Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal fáum við eftirfarandi viðmið um sáningu og plöntun. Er þá fylgt ferð tunglsins gegnum stjörnumerkin, en það tekur það rúma tvo daga að ferðast gegnum hvert merki á sinni 28-29 daga hringferð. Vegvísi þarf til að rækta með hjálp mánans og stjarnanna, en gangur himintunglanna er breytilegur frá ári til árs. Sérstakt bændaalmanak sem inniheldur þessr upplýsingar er gefið út í flestum löndum umhverfis okkur á hverju ári til að hægt sé að átta sig á frjósemi hinna einstöku daga.

Að auki taka nokkrir menn mark á því hvar tungl er í himinteiknunum. Þeirra regla er þessi:
Þeir sá því, sem ofan jarðar á að vaxa, í tvíbura-, vigtar- og vatnsberamerkjum.
Hinu sem undir jörð á að vaxa í hrúts-, meyjar- og steingeitarmerkjum.
Heitum kryddjurtum vilja þeir sá í tarfs-, bogmanns og ljónsmerkjum.
Í sporðdreka-, krabba- og fiskamerkjum vilja þeir hvorki sá né planta.

Tunglið sem ferðast um hvert stjörnumerki á rúmlega tveimur sólarhringum hefur þá sömu áhrif og stjörnumerkið sjálft.

Hrútsmerkið byrjar nær 20. mars og stendur til um 20. apríl. Hrútsmerkið er góð viðmiðun til ræktunar burtséð frá gangi tunglsins. Á boðunardegi Maríu eða 25. mars sem er rétt eftir jafndægur er talið gott að setja fram kartöflur í spírun. Gulrótum má sá úti, þegar jörð er orðin frostlaus og sæmilega vorar, ef garðurinn er vel staðsettur og sama gegnir um harðgerar plöntur ef þær eru vel varðar með plasti eða akryldúkum og jafnvel teppi breytt yfir komi frostakafli eða frostnætur. Næpum og rófum má forsá inni eða í gróðurskýli. Séra Björn Halldórsson mælir með því að setja næpnafræ í sætt vín og láta spíra og gefi það betra bragð ef jörðin „sé góð og sæt einnig en hvorki súr né barkand”.

Hún er fimmti mánuður vetrar að forníslensku tímatali og hefst sunnudaginn í 18. viku vetrar eða 18.-24. febrúar. Um hana er hið sama að segja og þorra, að orðið kemur fyrir í fornritum, en allt er óvíst um merkingu þess. Helst hallast orðsifjafræðingar að því, að það eigi skylt við snjó eða aðra úrkomu. Má enda telja líklegt, að góa hafi verið önnur vetrar- eða veðurvættur við hlið þorra. Orðið góiblót kemur og fyrir í Flateyjarbók á sama stað og þorrablót, enda er hún kölluð dóttir þorra í þeirri tröllasögu.

Þar segir:
„Það var tíðinda einn vetur að Þorrablóti, að Gói hvarf í brott og var hennar leita farið og finnst hún eigi. Og er sá mánuður leið, lét Þorri fá að blóti og blóta til þess, er þeir yrði vissir, hvar Gói væri niður komin. Það kölluðu þeir Góiblót.” Um heimildargildi þessarar frásagnar er hið sama að segja og áður var nefnt varðandi þorra. En ekki hafa góublót verið tekin upp í neinum mæli á síðari tímum á borð við þorrablót. Helst er það á allrasíðustu áratugum að félög nefni fagnað sinn góublót, ef hann einhverra hluta vegna dregst fram yfir þorra. Heimildir um eitthvert tilhald á heimilum á fyrsta degi góu eru jafngamlar og varðandi þorra eða frá því snemma á 18. Öld. Og nafnið konudagur er jafngamalt bóndadeginum: kemur fyrst fyrir í bókfest í Þjóðsögum Jóns Árnasonar.

Þetta er þriðjudagurinn í föstuinngang, áður síðasti dagur fyrir upphaf langaföstu. Önnur afbrigði nafnsins eru sprengikvöld og sprengir. Það er alkunna, að katólskar þjóðir gera sér nokkra glaða kjötkveðjudaga áður en fastan hefst. Upphaflega min hér um að ræða vorhátíðir í sunnanverðri Evrópu, sem síðan hafa runnið saman við föstuinnganginn. Ekki fer miklum sögnum um þvílíkt hátíðahald hérlendis fyrr á öldum, svo að sprengikvöld er eini kjötkveðjudagurinn, sem beinar spurnir eru af.

Ástæðan er auðvitað fyrst og fremst strjálbýlið og örðugar samgöngur, sem gert hafa samkomudaga Íslendinga mun færri áður fyrr en annars staðar, einkum að vetrarlagi. Viljann hefur sjálfsagt ekki vantað, en það gefur augað leið, hversu hægara er um vik til þvílíkra athafna, þar sem búið er í þorpum eða öðru þéttbýli. Þá var og næsta auðvelt fyrir yfirvöld að hindra þvílíkar samkomur hérlendis, ef þeim bauð svo við að horfa. Og sú var einmitt raunin á. Í svokölluðum “norsku lögum” Kristjáns konungs 5., sem að einhverju leyti voru látin gilda hér, stendur m.a. þessi klausa, sem til er í mörgum handritum: “Allir óskikkanlegir og hneykslanlegir leikir um jól eður á öðrum tímum og föstugangshlaup fyrirbjóðast strengilega og eiga alvarlega að straffast.” Hægt er að sanna, að þessi lagaklausa hefur verið notuð hér sem röksemd gegn gleðisamkomum.

Í lok vetrar hefst páskafastan samkvæmt gamla almanakinu. Hún stóð í sjö vikur frá sunnudeginum fyrir bolludag og til páska. Þessar vikur mátti ekki borða kjöt. Þó fastan hafi horfið úr lífi okkar með kaþólskunni er skynsamlegt að sleppa, þó ekki sé nema dagpart, einhverjum mat. Það má byrja smátt, til dæmis á kaffiföstu í einn dag. Taka einn dag í viku þar sem við neitum okkur um eitthvað sem við vitum að er óskynsamlegt að láta ofan í okkur hvort sem er. Sætindi, kökur, kaffi eða gos liggur beinast við. Ef það gengur vel má reyna að taka einn dag á léttu fæði, súpu eða vökva, og gera það síðan vikulega ef aðstæður leyfa. Hægt og varlega má þannig fikra sig áfram og skoða þetta hugtak – föstuna.

Að fasta er að takast á við sjálfan sig og við komumst fljótt að því hvað grunnt getur verið á sjálfsvorkuninni og hvernig sjálfsvorkun og viljaþrek vega salt. Það var skáldið Mark Twain sem sagði: – Að hætta að reykja, það er enginn vandi. Ég hef gert það mörg þúsund sinnum.

Bolludagur, sprengikvöld og öskudagur eru kölluð föstuinngangur þó þau hafi þrengt sér inn á fyrstu vikuna. Saltkjöt og baunir eru orðin árleg matarhefð (það er þess virði að muna að þurrka hvannablöð til að krydda með baunasúpuna) en við höfum misst öskudaginn alveg yfir í glens og gotterí. Ef engin er fastan missir kátínan sem fylgir föstuinnganginum eiginlega marks. Þetta tvennt átti að upphefja hvort annað eins og salt og beiskt, sætt og súrt. Vorhreinsuninni var líka ætlað að losa okkur við eitthvað af sálardrunga vetrarins og gera yfirbót með sjálfshirtingu, líklega var það upphaflega meiningin með bolluvendinum og öskuburðinum eða öskuaustrinum. Þó yfirbótin sé aðeins táknræn, þá getur hún hreinsað hugann og létt á sálinni, alveg eins og fasta léttir á líkamanum og hjálpar okkur til að ganga til móts við vorið hress og glaðbeitt og byrja nýtt ár með sumardeginum fyrsta.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Mynd: Magi, Wikipedia.

Svo er nú nefndur mánudagurinn í föstuinngang. Þetta heiti hans mun reyndar vera tiltölulega ungt, en fyrirbærið sjálft er þó a.m.k. nálægt hundrað ára gamalt hérlendis. Flest bendir til að siðurinn hafi borist hingað fyrir dönsk eða norsk áhrif á síðari hluta 19. aldar, líklega að frumkvæði þarlendra bakara, sem settust hér að. Þó hefur hann öðlast hér nokkra sérstöðu. Aðalþættir hans eru tveir: að flengja menn með vendi, áður en þeir komast úr bólinu, og fá í staðinn eitthvert góðgæti, hér rjómabollur. Fyrra atriðið mun eiga rót sína að rekja til þeirra hirtinga og písla, sem menn lögðu á sig og aðra sem iðrunarmerki á föstunni, til að minnast pínu frelsarans.

En eftir siðbreytinguna þróaðist þetta hvarvetna smám saman yfir í gamanmál. Bolluátið mun hins vegar vera leif frá því að „fasta við hvítan mat”, nema nú var hann mun betur úti látinn en fyrrum. Þesskonar bolluát eða feitmetisát virðist á öðrum Norðurlöndum reyndar hafa verið meir bundið við þriðjudaginn næsta. En á Íslandi hafa menn fest þennan sið við mánudaginn, sennilega til að trufla ekki hefðbundinn matarsið morgundagsins. Vitað er, að ekki síðar en milli 1880-90 höfðu börn í Hafnarfirði og Reykjavík fyrir sið að fara fylktu liði um götur á bolludaginn, búin stríðsklæðum og trévopnum með bumbuslætti og söng, og sníkja peninga eða sælgæti í verslunum. Er þetta arfur frá „föstugangshlaupum” þeim, sem einnig verður vikið að í sambandi við næstu tvo daga.