Náttúran.is

Þorri

Hann er fjórði mánuður vetrar að forníslensku tímatali og hefst með föstudegi í 13. viku vetrar (19. - 25. janúar). Nafnið kemur fyrst fyrir í Staðarhólsbók Grágásar frá 13. öld, en er einnig í Snorra Eddu, þar sem nöfn mánaðanna eru talin upp. Margir hinna gömlu mánaða báru fleiri en eitt heiti, en þorri virðist ekki hafa átt sér neinn slíkan keppinaut. Svo er að sjá sem það hafi verið ævagömul venja að hafa einhvern mannfagnað á heimilum fyrsta dag þorra og heilsa honum með virktum.

Um þetta segir í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá miðri 19. öld, að það var „skylda bænda“ „að fagna þorra” eða „bjóða honum í garð” með því að þeir áttu að fara fyrstir á fætur allra manna á bænum þann morgun sem þorri gekk í garð. Áttu þeir að fara ofan og út í skyrtunni einni, vera bæði berlæraðir og berfættir, en fara í aðra brókarskálmina og láta hina svo lafa eða draga hana á eftir sér á öðrum fæti, ganga svo til dyra, ljúka upp bæjarhurðinni, hoppa á öðrum fæti í kringum allan bæinn, draga eftir sér brókina á hinum og bjóða þorra velkominn í garð eða til húsa.

Síðan áttu þeir að halda öðrum bændum úr byggðarlaginu veislu fyrsta þorradag. Þetta hét „að fagna þorra”. Sumstaðar á Norðurlandi er fyrsti þorradagur enn í dag kallaður „bóndadagur”. Á þá húsfreyjan að halda vel til bónda síns og heita þau hátíðabrigði enn þorrablót.” Mönnum hefur ekki borið alveg saman um það, hvort hjónanna ætti að fagna þorra og hvort góu. Hefur það verið útbreiddur skilningur á Vestfjörðum og víðar á norðvesturhluta landsins, að þessu væri öfugt farið við það sem stendur í þjóðsögunum: konan ætti semsé að taka á móti þorra o.s.frv. Þessi skilningur á sér reyndar mun eldri stóð í bréfi sr. Jóns Halldórssonar í Hítardal frá 1728 til Árna Magnússonar. Eru þetta svör Jóns við ýmsum fyrirspurnum Árna Sr. Jón segist ekki vita, hvort það sé gömul siðvenja að bjóða þorra og góu eða nýlegt uppátæki hjá einfölum almúga. Hann kveðst ekki hafa vitað skynsamara fólk leggja þann hégómaskap í venju og segist eiginlega fyrirvirða sig að setja soddan fávisku á pappír til göfugra persóna. Engu að síður skýrir hann frá því merkilega sjónarmiði „að svo sem vetrartíð og veðrátta liggur hér í landi oft þungt á fólki, að henni mætti því heldur lina eður aflétta, þá ættu húsfreyjur að ganga út fyrir dyr næsta kvöld fyrir þorrakomu og svo sem öðrum góðum virðingargesti innbjóða til sín með fögrum tilmælum, en að væri sér og sínum léttur og ekki skaðsamur.

Einkunn

Ýlir

Svo nefnist annar mánuður vetrar, sem hefst með mánudegi í 5. viku vetrar eða á bilinu 24. nóvember til - 24. desember. Í Snorra Eddu heitir hann hinsvegar frermánuður og í almanaki Guðbrands og Arngríms heitir desember einfaldlega skammdegismánuður.
Nokkuð óhætt mun að fullyrða, að nafnið eigi skylt við orðið jól einsog t.d. lýsi við ljós. Ýlir er alveg hljóðrétt samsvörun við gotneska mánaðarheitið jiuleis. Það orð kemur reyndar aðeins fyrir í sambandinu fruma jiuleis, sem er látið ná yfir síðari hluta nóvember og fyrri hluta desember. Það gæti annað tveggja merkt fyrri jólmánuður eða mánuðurinn fyrir jólmánuð. Tengslin við hina fornu jólahátíð eru því auðsæ, en tímasetning hennar hefur hinsvegar verið mjög umdeild einsog greint mun frá á sínum stað.

Einkunn

Haustmánuður

Haustmánuður er síðasti mánuður sumars að fornu tímatali og hefst með fimmtudegi í 23. viku eða 24., ef sumarauki er, þ.e. 21.-27. September. Hann er nefndir svo í Snorra Eddu, en hefur einnig verið kallaður garðlagsmánuður. Hjá Guðbrandi og Arngrími heiti september hinsvegar aðdráttamánuður.

Einkunn

Haustmánuður genginn í garð

20. september – 20. október.

Haustmánuður byrjast næst jafndægrum en sólin gengur um þann tíma í vigtarmerki. Líka var þessi mánuður kallaður garðlagsmánuður því þessi þótti hentugur tími að bæta túngarða, engigarða, haga- eða skjólgarða og grannagarða ... Nú er tími að velta landi því, sem sáð skal í einhverju fræi að vori. Vatnsveitingaskurði á nú að stinga svo ekkert vatn geti staðið yfir landi á vetrum heldur að það súra vatn fái gott afrennsli. Jarðarávexti, sem menn vilja geyma niðurgrafna úti eða inni, skal nú upp taka og láta nokkuð þorrna, grafa þá síðan niður hvar frost má ei að þeim koma. Um þessa tíma fellir melur fræ, má nú safna því áður og sá strax í sendið land og breiða mold yfir, kemur upp næsta vor. Hvannafræi og kúmeni má nú líka sá þar sem menn vilja þær jurtir vaxi síðan.

Mynd: Hausfegurð náttúrunnar, Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir.

Einkunn

Tunglið og dagverkin

Til að fylgja tunglinu þarf að gera hlutina á réttum tíma

Gott er að hafa við hendina:
Bók: Moon time, the art of harmony with nature and lunar cycles. Eftir Johanna Paungger and Thomas Poppe.
Einnig er hægt að fylgjast reglulega með þessari heimasíðu: http://www.paungger-poppe.com.
Dagbók með tunglstöðu: Setja þarf í dagbók/ gsm símann hvað á að gera hverju sinni.

Til að geta nýtt sér krafta tunglsins þarf að fara eftir nokkrum grunnþáttum þess. Nauðsynlegt er að vita hvort tunglið sé vaxandi eða minnkandi en þær upplýsingar má nálgast t.d. í Almanaki Háskólans Íslands, hér á vef Náttúrunnar (sjá Viðburðardagatalið hér til hægri) en einnig sýna margar dagbækur hvort tunglið sé fullt ○ eða nýtt ●.
Tunglið er ca.14 daga að vaxa, er fullt í aðeins eina til tvær klukkustundir og minnkar eftir það í ca 14 daga, síðan hverfur það í eina til tvær klukkustundir og vex svo á ný.

Minnkandi tungl
Best er að nýta minnkandi tungl til afeitrunar, hreinsunar, svitna út, anda út, þurrka, styrkja og sameina. Gott er að stunda líkamsrækt til að auka brennslu. Því nær nýju tungli þeim mun sterkara er þetta afl.
Ef þú ert á leið í skurðaðgerð reyndu þá að fara í minnkandi tungli. Þá er von á skjótari bata. Í minnkandi tungli verður minni blæðing og minni líkur eru á að fá afmyndandi ör sem hindra orkuflæði líkamans.

Nýtt tungl ●
Í nýju tungli er afeitrunarorkan sterkust og gott að fasta þann daginn eða borða minna en venjulega.

Vaxandi tungl
Vaxandi tungl er tími til endurnýjunar, skipulagningar, uppbyggingar og að hlaða batteríin. Því nær því að tunglið verði fullt þeim mun áhrifaríkara er þetta.
Á þessum tíma tekur líkaminn betur við og á auðveldara með að bæta á sig aukakílóum þótt borðað sé jafn mikið.
Á þessum tíma er best að styrkja sig sérstaklega hafi fólk verið í afeitrun eða föstu í minnkandi tungli á undan. Hafi fólk ekki afeitrað sig má segja að það “sé “hella nýrri olíu saman við þá gömlu”.
Þar sem líkaminn tekur betur á móti öllu í vaxandi tungli er líka betra að taka vítamín og steinefni. Þetta á sérstaklega um kalsíum, magnesium og járn.

Öll óæskileg efni og áföll sem líkaminn fær á þessum tíma hafa langtum meiri áhrif en í minnkandi tungli.

Fullt tungl ○
Það er gott að fasta líka á fullu tungli eða borða minna en venjulega eins og á engu tungli. Því á þessum degi er líkaminn langtum móttækilegri fyrir öllu þar á meðal aukaefnum í mat. Vatn á greiðari leið um vefi í líkamans.
Óráðlegt er að fara í skurðaðgerð eða bólusetningu á þessum degi. Meiri áreynsla en venjulega er mjög slæm í fullu tungli.

Það hafa margir áhuga á tunglinu, og hvernig hægt er að nýta sér krafta þess.
Ég er alltaf að leita eftir meiri upplýsingum og finnst gaman að heyra um reynslu annarra sem hafa nýtt sér krafta tunglsins á einhvern hátt. Listin er að tímasetja hlutina rétt.
Með því að tímasetja hlutina rétt þá ganga þeir betur fyrir sig og oft hlúum við betur að jörðinni okkar í leiðinni.

Að læra að þvo upp á nýtt
Besti tíminn til að þvo þvott er í minnkandi tungli, þvotturinn verður hreinni, þvottaefnið skolast betur úr þvottinum, náttúran á betur með að brjóta efnin í þvottaefninu á þessum tíma.

Þetta þýðir að það þarf minna þvottaefni og í svörtum fötum verða minni taumar. Það getur verið erfitt að þvo bara í hálfan mánuð og svo leyfa þvottinum að hrúgast upp í hálfan mánuð. Þó er hægt að setja sér markmið að vera búinn að þvo mest allan þvott áður en tunglið fer að vaxa og þvo eins lítið og hægt er í vaxandi tungli. Það getur tekið smátíma að aðlagast þessu.

Það er ótrúlegt hvað það er auðvelt í minnkandi tungli að setja þvott í þvottavélina, taka úr henni, þurrka þvottinn og áður en maður veit af er þvotturinn kominn samanbrotinn inn í skáp. Ef þvottur er þveginn í vaxandi tungli kallar það á meiri orku og venjulega stoppar ferlið einhvern staðar og fatahrúgur myndast hér og þar en þvotturinn endar ekki inní skáp. Í dag íþyngir þvotturinn mér ekki, heldur hef ég gaman af að þvo og ótrúlega oft sé ég í botninn á þvottakörfunni í einn dag.

Grafík: Tungldagatal, þvottur. Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir ©Náttúran.is.

Einkunn