Náttúran.is

Höfuðdagur

Hann er 29. ágúst til minnngar um það, er Heródes konungur Antipas lét hálshöggva óíhannes skírari að beiðni Salóme. Orðið sést ekki í ritum fyrr en seint á 15. öld, enda enginn hægðarleikur að finna þjált orð fyrir hið latneska heiti decollatio, sem nánast þýðir afhöfðun.Um höfuðdaginn er í rauninni er ekkert sérstakt að segja annað en hina alkunnu veðurtrú. Fjöllmargir dagar voru taldir marktækir til veðurspádóma, en enginn þó jafnalmennt og höfuðdagur. Í stuttu máli var vonað eða óttast, að með honum skipti um veður til góðs eða ills og það veður skyldi haldast til rétta  eða um það bil næstu þrjár vikur. Þótt fásinna sé auðvitað að tengja veðurbreytingar við ákveðinn mánaðardag, er um þetta leyti ársins ekki fráleitt að búast við slíku af veðurfræðilegum sökum.Um þessar myndir fer sólin að ganga undir á norðurpólnum. Þá eykst hitamunur milli kuldabeltis og hitabeltis og veldur sterkum vestanvindum ofarlega í gufuhvoldinu. Af þessu verður oft talsverð breyting á gangi, dýpt og kreppu lægða á jörðu niðri, og getur það ástand haldist um nokkurt skeið. Reynsluvísindi kynslóðanna eru ekki ætíð með öllu út í hött.

Einkunn

Aþena og ólífurnar

Heitir, langir sumardagar hreyfa við einhverju í genunum, einhverju ævafornu, frá þeim tíma þegar formæður okkar og feður bjuggu sunnar. Þessi órói er í ætt við Eyjahafsins bláa sjó, dökkgræn lauf og skugg– sæla lundi, brauð, vín og ólífur, hina klassísku matarþrenningu. Olían er sögð tengja þetta tvennt, brauðið og vínið. Miðjarðarhafsmenningunni lýkur þar sem ólífulundina þrýtur, segir gamall máls– háttur. Þeir sem flæmdust norður á bóginn urðu að nýta sér smjörið þegar ólífuolíuna þraut. Það eru fleiri en ég sem leggja áherslu á að kaupa góða olíu og að sú sem ekki á að hita sé kaldpressuð og í dökkri flösku. Olían sem fer út á salatið og yfir grænmetið, sem við ræktum sjálf eða veljum vandlega í versluninni eða markaðinum, á að vera í gæðaflokki. Fyrir mörgum árum í henni Ameríku, þegar menn voru að vakna til skilnings um þetta, var bent á að menn vönduðu sig meira við valið þegar þeir væru að kaupa olíu á bílinn en fyrir eldhúsið og það var satt.

Jean Giono, sem er þjóðarskáld þeirra í Provence, sagði hreint út að vildi maður öðlast hárfínt bragðskyn á ólífuolíu yrði maður að setjast að í hinum víðfeðma skógi ólífuviðarlunda, þar sem einn tekur við af öðrum, og sem teygir sig allt frá Esterel og Les Maures til Vecors. Fólk í borgum sé ekki vant ágæti. Allt hafi þar yfir sér meðalmennskubrag og vænstu olíunni best lýst sem bragðlausri.

Gyðjan Aþena er sögð hafa kennt Grikkjum að rækta og nota ólífur, eins og Ísis kenndi Egyptum og Mínerva Rómverjum. Karlmennirnir, sem nú búa í ólífuviðarlundunum hans Jeans Giono og erja moldina, segja: „Þótt við setjum niður græðlingana þá eru það konurnar sem í árdaga fundu upp á því að safna saman þessum freistandi ávöxtum trjánna og reistu himinháa stiga til að fylla með þeim körfur sínar. Allur sá táknræni kraftur sem enn býr í ólífumenningu okkar er samofinn vinnu þeirra. „Ólífuviðargreinin er tákn friðarumleitunar. Ólífuviðartrén tengjast þannig helstu áhugamálum kvenna, friði fyrir áhrif Aþenu, vísindum fyrir áhrif Ísisar og heilagleika vegna Mínervu.

Úr bókinni Ætigarðurinn - handbók grasnytjungsins eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin fæst keypt hér á Náttúrumarkaðinum.

Einkunn

Tvímánuður byrjar

Tvímánuður er 5. mánuður sumars eftir gömlu tímatali. Hann hefst með þriðjudeginum í 18. viku sumars eða hinni 19., ef sumarauki er, þ.e. 22. – 28. ágúst. Í Snorra Eddu heitir hann kornskurðarmánuður.

Einkunn

Einiviður

Einiberjarunnar vaxa villt á Íslandi og auðvelt að hafa þá hjá sér úti eða inni. Í góðum árum þroskar einirinn ber og þau eru hið besta krydd. Samkvæmt fornum hefðum hreinsar reykurinn af eini híbýli manna á sama hátt og salvía og reykelsi. Það má leggja einiviðargreinarstúf á heitan ofn eða hellu eða kveikja í greininni í hreinum öskubakka. Soð af einivið hreinsar matarílát á fjöllum og sama gagn gerir sortulyng. „Þurrkað vallhumalsblóm, hvannarótarbörkur, blóðberg þurrkað, einiber eða harðþurrkuð einiblöð gefa bestu lykt. Þessu reykelsi skal sá á glæður í glóðarkeri og veifa svo um húsið. ... Reyrgresi gefur góða lykt klæðum. Það má hengja í vöndlum í hús vor,“ skrifar Eggert Ólafsson.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Myndin er af óþroskuðum einiberjum á einiberjarunna í þjóðgarðinum undir Snæfellsjökli sunnanmegin í byrjun júní. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Spergilkál og spínat

Spergilkál
Á sumrin er best að borða það hrátt í forrétt með ídýfu eða hafa það í salat en sjóða það frekar þegar kemur fram á haustið.

Spínat
Venjulegt spínat kemur snemma á vorin, en vill hlaupa í fræ jafnvel strax í júní og það skeður hratt. Þá þýðir ekkert annað en að nota það strax, því blöðin bara minnka og krafturinn fer allur í fræmyndunina.

Saxað með hvítlauk
Spínat og blaðbeðju, jafnvel kál af rauðrófum og næpum má nota í þennan rétt. Kál af rótarávöxtunum þarf þó að fara varlega með, svo það verði ekki leiðigjarnt, en sé ekki annað tiltækt má reyna það. Sjóðið vænt búnt af blöðum en ekki sjóða of lengi svo blöðin haldi lagi. Setjið á bretti og pressið eða merjið vökvann úr og látið renna af. Saxið og pressið aftur með sleif eða flötum, breiðum hníf svo enn meiri vökvi renni af. Önnur blöð en spínat hafa minni sýru og minni vökva. Á meðan blöðin eru að sjóða skal merja nokkur hvítlauksrif og setja í olíu á pönnu. Þegar hvítlaukurinn er orðinn meyr eru blöðin sett út í og látið malla svolitla stund. Má salta örlítið, sérstaklega ef notuð er blaðbeðja í uppskriftina.

Einkunn