Náttúran.is

Litunarmosi

Erlingur Filippusson grasalæknir segir um litunarmosann: „Þennan mosa hef ég hvergi séð eða heyrt notaðan fyrr en móðir mín, Grasa-Þórunn, fór að nota hann sem lyf.“ Hún notaði litunarmosa við hjartveiki og magasári og sauð saman við njóla og horblöðku og áleit að þessi blanda væri góð við svefnleysi og róaði taugarnar.

Ævar Jóhannesson segist líka nota litunarmosa í sitt lúpínuseyði. Það mun taka litunarmosa yfir tvo áratugi að ná fullum þroska svo vísast er að tína hann í hófi, en stundum er hann orðinn svo genginn að hann er að fjúka af steinum í stórum skellum. Eins og nafnið bendir til var hann mikilsmetinn til litunar. Ullin verður mó-rauðbrún, mismunandi eftir styrk, og mosailmurinn loðir við allt sem litað er jafnvel árum saman. Grasa-Þórunn mun hafa séð lík sem kom upp úr kirkjugarði og var allt rotið nema fóturinn undir sokk sem var litaður úr mosa og þetta gaf henni hugmynd að notkun hans.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Myndin er af forsíðu bókarinnar.

Einkunn

Af Grasa-Þórunni

Eftirfarandi frásögn lýsir aðferðum grasalækna snemma á 20. öld. Guðfinna Hannesdóttir frá Hólum í Stokkseyrarhreppi er fædd 1906. Viðtalið var skrifað niður gegnum síma 1993.

Á Loftstöðum í Flóa bjó systurdóttir Þórunnar, Ragnhildur Gísladóttir. Guðfinna segir svo frá: – Ragnhildur fékkst nokkuð við grasalækningar, en var þó meira við búsýslu. Ég lá í brjósthimnubólgu (en hún var oft undanfari lungnaberkla) um hásumar þegar Þórunn kom þangað að tilvísun frænku sinnar, til að tína grös. Það var mikið af grösum á Hólum áður en allt var lagt undir ræktun. „Það er ekki hægt að horfa á þessa ungu stúlku svona á sig komna. Hún er eins og uppmálaður dauðinn en þyrfti að komast út í sólskinið,“ sagði Þórunn. Þetta fékk hljómgrunn hjá fólkinu. Læknirinn var þá eiginlega búinn að gefast upp og hélt að það þyrfti að stinga mig. Það var komið vatn og ég veit ekki hvað en hún bremsaði á þetta allt saman og brenndi mig með steinolíu. Það var aldeilis svakalegt. Þetta voru miklar vítiskvalir að þola það í 10 klukkutíma. Þessi brunaplástur var utan um allt holið.

Hún vætti ullarstykki í steinolíunni, síðan kom vatnsþétt stykki og utan um það stórt handklæði. Ég var eins og uppþembd brúða. Það var hræðilegt og þegar Þórunn var búin að ganga frá plástrinum fór hún að leggja mér lífsreglurnar, að ég eigi að liggja í þessu í 10 klukkutíma. Þá fer hún út um holt og hæðir að tína græðandi jurtir og sjóða smyrsl, sem átti að græða þetta og hún kallaði lífgrös. Hún biður um að sé strokkað smjör en passa að láta ekki salt í það. Gróðrarsmjör hét það þegar kýrnar voru komnar út og lifðu eingöngu á grænum grösum. Allt var þetta gert, því það vildu allir gera það sem þeir gátu og Þórunn kvað rímur til að hafa ofan af fyrir mér, svo ég skyldi hafa þetta út.

Einkunn

Að gera grænmetissoð fyrir veturinn

Að gera grænmetissoð fyrir veturinn
Þegar mikið er um grænmeti og verið að taka upp úr görðunum er ekki úr vegi að útbúa gott grænmetissoð. Í soðið má nota stilka og ytri blöð af hvítkáli, blómkáli eða blöðin af spergilkáli og margt fleira, svo sem gulrótarblöð, rætur og villijurtir, bara það sé óskemmt og blöðin falleg. Þau gagnast í soð þó að þau þyki ekki nógu fín í almenna matreiðslu. Þetta má sjóða hálftíma eða lengur, sía svo vökvann frá og sjóða hann niður um þriðjung eða helming í opnum potti. Henda blöðum og rótum í safnhauginn. Soðið má frysta. Lífrænar saltkryddblöndur eru núorðið notaðar í staðinn fyrir tilbúna grænmetis- eða kjötteninga af fólki sem er meðvitað um hvað það lætur ofan í sig. Þær er hægt að nálgast í verslunum með sérvörur en hér er ítölsk uppskrift, sem vert er að reyna:

Gömul uppskrift að grænmetissúpukrafti
Smátt söxuðum gulrótum, lauk, sellerí, steinselju og basilíku er blandað saman við gott sjávarsalt í þyngdarhlutföllunum 77% af grænmeti á móti 23% af salti. Þetta er geymt í ísskáp og notað sem súpukraftur. Þetta er gömul aðferð og Þjóðverjar fara líkt að. Þeir mæla í matskeiðum eina kúfaða af góðu salti á móti 5 af hökkuðu grænmeti. Nota má allar algengar tegundir af súpugrænmeti svo sem gulrætur, lauk, sellerí, bæði rót stöngul og blöð, skessujurt eða hvönn. Þetta geymist vel á köldum og dimmum stað og það er hægt að renna ólífuolíu yfir til að útiloka snertingu við loft ef geyma á lengi. Maukið er vel salt svo athuga þarf að nota ekki of mikið. Viðkvæmar kryddplöntur, einkum basilíku en líka steinselju, dill og graslauk, má geyma með því að saxa þær og setja í klakabakka. Hella svo varlega yfir vatni og frysta. Molana má taka einn og einn og nota í sósur og súpur um veturinn. Þetta er einkar góð aðferð fyrir basilíku því hana borgar sig ekki að reyna að þurrka.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Ljósmynd: Haustuppskera, Guðrún A. Tryggvadóttir.

Einkunn

Eldadagur

Svo hét 6. október og var hliðstæður við eldaskildaga 10. maí. Þá áttu bændur að taka við þeim kvikfénaði, sem þeim bar að fóðra eða hafa í eldi fyrir landsdrottna sína yfir veturinn.

Einkunn

Fyrsta frostið

Hér á Suðurlandi vill oft koma frost kringum 10. október sem er grænmetinu erfitt. Það sem stendur úti eftir þann tíma – næst stundum inn, stundum ekki. Ef tíðin er góð og tækifæri gefst er gott að bera núna áburð í garðana, stinga upp og gera klárt. Það léttir mikið vorverkin. Það er líka gott að taka til inni við, ef það hefur ekki þegar verið gert. Stafla pottum og kössum, raða upp verkfærum og sópa. Þegar búið er að ganga frá beðunum hefur bóndi minn það fyrir sið að breiða yfir gott og sterkt svart plast. Þannig bíða þau vorsins og ekkert að gera nema raka yfir. Til að halda plastinu niðri þarf að setja steina eða timburborð á endana og afar þægilegt er að kasta svolítilli mold yfir svo vindur komist ekki undir og þrífi allt á brott með sér eða tæti. Plastið dregur verulega úr því að harðgresi sái sér eða fræ þess spíri.

En það tekur því ekki að hafa of miklar áhyggjur af því hvort þessu eða hinu hefur verið komið í verk. Verkin eru hvort eð er endalaus. Skáldið og dulspekingurinn Rumi var fæddur árið 1207 í Afganistan, sem þá tilheyrði Persíu, og hann var því samtíðarmaður Snorra Sturlusonar. Rumi sá ræktun í nokkuð sérstæðu ljósi sem vert er að hugleiða og lýsir því í ljóðinu Langi þráðurinn, sem er nokkurs konar samræða milli músar, frosks og súfameistara. Músin lýsir matgræðgi sinni fyrir froskinum og atyrðir sjálfa sig fyrir eigin heimsku en segir svo: – Sjáðu samt grösin og blómin sem sólin töfrar fram þegar hún skín á jörðina og lætur þau spretta upp úr skítnum, sem gengur niður af okkur dýrunum. Og hugsið svo til alls þess sora, sem syndarar jarðarinnar skilja eftir sig, og íhugið þau stórkostlegu undur sem drottni hefur tekist að láta vaxa upp af þeim áburði.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Ljósmynd: Frosið grænkál, Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn