Náttúran.is

Hvað er náttúra?

Náttúra í víðasta skilningi þess orðs nær til hins náttúrlega umhverfis, efnisheimsins og þeirra náttúrulögmála sem þar gilda. Náttúra vísar til þeirra fyrirbæra sem er að finna í hinu náttúrulega umhverfi og einnig til lífsins sjálfs. Hugtakið náttúra á yfirleitt ekki við um framleidda hluti eða uppbyggð samfélög manna. Náttúran er einnig yfirleitt aðgreind frá hinu yfirskilvitlega. Náttúran nær frá örsmárri veröld atómsins til ómældrar víðáttu alheimsins.

Orðið náttúra kemur af latneska orðinu natura sem þýðir innra eðli hluta. Náttúra er í daglegu tali notuð um ósnortin svæði, villt dýr, grjót, skóga, strendur og almennt séð um alla þá hluti sem ekki er búið að umbreyta eða skaða með afskiptum mannsins. Yfirleitt er gerður greinarmunur á milli þess sem er náttúrulegt og þess sem er tilbúið og framleitt af manninum.

Einkunn

Trefjar

Trefjar eru lítt meltanleg efni úr plönturíkinu sem flokkast í vatnsleysanlegar og óvatnsleysanlegar trefjar. Talið er að trefjar (einkum vatnsleysanlegar) geti dregið úr magni kólesteróls í blóði. Óvatnsleysanlegar trefjar eru meltingu okkar nauðsyn og vinna gegn hægðatregðu hjá heilbrigðu fólki. Æskilegt er að hluti trefja í fæði sé að minnsta kosti 25 grömm á dag miðað við 2400 kílókaloríu fæði.

Neysla á grófu korni hefur talist of lítil á Íslandi samanborið við ýmis nágrannalönd. Mælt er með aukinni fjölbreytni í neyslu kornvara og vali á heilkornavörum umfram það sem meira er unnið. Kartöflur eru ríkar af auðmeltanlegum trefjum og flokkast því með kornmeti. Of mikil neysla trefja getur hins vegar haft neikvæð áhrif með því að draga úr getu líkamans til að nýta steinefni úr fæðunni.

Einkunn

Fita

Samkvæmt manneldismarkmiðum er talið hæfilegt að 25-35% orkunnar í fæðunni komi úr fitu. Grunnbyggingareiningar fitu eru fitusýrur (f.s.) sem oft eru flokkaðar á þrennan hátt í mettaðar, einómettaðar og fjölómettaðar fitusýrur. Mettaðar f.s. eru hörð fita en hinir tveir flokkarnir mjúk fita.

Allar gefa þessar fitusýrur jafn margar hitaeiningar eða 7 í einu grammi fitu. Fitusýrur mynda fituefnið þríglþseríð sem er um 95% þeirrar fitu sem er í fæðu okkar og líkama. Helsti munur á mjúkri og harðri fitu er sá að mjúk fita inniheldur mikið af cis-ómettuðum f.s. sem ekki hækka kólesteról í blóði en hörð fita aftur á móti sem samanstendur af mettuðum f.s. eða trans –fitusýrum hækkar kólesteról í blóði og eykur líkur á hjarta- og æðasjúkdómum.

Fita gegnir ýmsum mikilvægum hlutverkum í líkama okkar og því óheppilegt að sniðganga hana að fullu en ástæða til að gæta hófs í neyslu og velja mjúka fitu sem mest umfram harða. Fitan er orkugjafi, henni fylgja fituleysanleg vítamín (A, D, E og K), veitir lífsnauðsynlegar fitusýru (línól- og línólensýrur), verndar líkamann gegn hitasveiflum og hefur áhrif á bragð matvæla.

Einkunn

Prótein

Hæfilegt er talið að prótein uppfylli 10-20% af orkuþörf einstaklinga. Prótein (einnig nefnt prótín, eggjahvíta eða hvíta) finnst einkum í matvælum eins og fiski, kjöti, mjólkurvörum og baunum.

Byggingareiningar próteina eru 20 amínósýrur sem eru mismunandi að lögun og gerð. Amínósýrum er skipt upp í 2 flokka; amínósýrur og lífsnauðsynlegar amínósýrur. Þær síðarnefndu falla í þann flokk sökum þess að líkaminn getur ekki framleitt þær og því nauðsynlegt að fá þær úr fæðunni.

Því er mikilvægt að gæði eða samsetning próteina sem við neytum sé í lagi en ekki bara magnið. Hlutverk próteins í líkamanum er margþætt. Prótein eru hluti af ónæmiskerfi okkar (átfrumur), mikilvægur þáttur í boðkerfi (hormón) og virkur þátt í meltingarkerfi sem hvatar eða ensím. Einnig gegna þau mikilvægu hlutverki við flutning efna inn og útúr frumum. Prótein geta einnig þjónað sem orkugjafi þar sem líkaminn getur í svelti brotið niður prótein þannig að hluti þess skili glúkósa sem ný tist heila- og taugafrumum.

Einkunn

Kolvetni

Samkvæmt manneldismarkmiðum er talið æskilegt að úr kolvetnum komi 50-60% af orkuþörf og að þar sé ekki meira en 10% úr viðbættum sykri. Helsta ástæða fyrir mikilvægi kolvetnanna er sú að frumur líkamans kjósa helst kolvetni í formi glúkósa sem orkugjafa.

Kolvetni er samheiti yfir margar sykrutegundir en er gjarnan skipt upp í 2 flokka, þ.e. einföld kolvetni (ein- og tvísykrur) og flókin kolvetni (fjölsykrur). Ein- og tvísykrurnar eru þrjár í hvorum hópi fyrir sig og finnast þær í hinum ýmsu matvælum (t.d. frúktósi í ávöxtum og galaktósi og laktósi (mjólkursykur) í mjólkurvörum).

Glúkósi er helsti orkugjafi líkamans og umbreytast aðrar kolvetnategundir í glúkósa í líkamanum. Glúkósi er einnig nefndur blóðsykur eða þrúgusykur. Fjölsykrutegundirnar eru sterkja og glþkógen. Báðar fjölsykrur samanstanda af hundruðum glúkósaeininga en munurinn liggur í því hvernig þær raðast saman. Glþkógenið myndar mjög greinótta keðju og finnst ekki í fæðu sem slíkt. Umframmagn glúkósa í blóði er hins vegar tekið upp í lifur og vöðva og geymt þar á formi glþkógens sem orkuforði til síðari nota. Þegar rætt er um sykur er oftast átt við tvísykruna súkrósa sem unnin hefur verið úr sykurrófum eða –reyr (einnig notað viðbættur sykur, unnin sykur og hvítur sykur).

Einkunn