Norræna umhverfismerkið Svanurinn er opinbert umhverfismerki Norðurlandanna og hefur skapað sér ótvíræðan sess sem mikilvægasta og áreiðanlegasta umhverfismerkið á Norðurlöndunum.

Í viðmiðunarreglunum (Criteria) eru sett fram þau skilyrði eða kröfur sem þarf að uppfylla til að fá leyfi til að nota Norræna umhverfismerkið.

Hvernig skilyrði eru þetta og hver ákveður þau?

Sjá útskýringar á viðmiðunarreglum Svansins.

Aðeins hafa flokkarnir: Bíldekk, Hótel og farfuglaheimili, Húsgögn og innréttingar, Pappír, Prentað efni, Ræstingarþjónusta og Tau og fatnaður (textíll) verið íslenskaðir af stofnuninni. Tenglar á íslenska efnið er í vinstri dálk í listanum hér að neðan.

Sjá Svansmerkt fyrirtæki á Íslandi, fyrirtæki sem selja Svansmerktar vörur og lesefni um Svaninn hér á Grænum siðum.

Nánari upplýsingar um hvernig hægt er að fá Svansvottun veitir umboðsaðili Svansins hér á landi Umhverfisstofnun.

Listi yfir viðmiðunarreglur einstakra flokka:

Það eru til nokkur orkumerki í heiminum í dag og það þekktasta er líklega „Energy Star“ sem er orkumerki sem er upprunnið og í umsjá Umhverfisstofnunar og Orkumálaráðuneyti Bandaríkjanna. Eins og gefur að skilja þá ná flest orkumerki yfir rafmagnsvörur. Almennt má segja að sú orka sem fellur á einungis brot af jörðinni nægir til allra þarfa mannfólksins og því sé enginn skortur á orku. Vandamálið er bara að við höfum ekki lært að beisla hana á vistvænan og hægkvæman máta nema í mjög litlum mæli. Þess vegna er verið að nota jarðefnaeldsneyti, bensín, dísilolíu og kol til rafmagnsframleiðslu, húshitunar og flutninga.

Íslendingar eru þeirrar gæfu aðnjótandi að jarðefnaeldsneyti er hvorki notað til húshitunar né rafmagnsframleiðslu (nema í mjög litlum mæli). Samt er losun gróðurhúsalofttegunda lítið minni á Íslandi en erlendis og orkunotkun á mann ein sú mesta í Evrópu. Stafar það fremst af stórum fiskiskipaflota og stóriðju. Að rafmagn á íslandi sé að mestu leyti frá vatnsaflsvirkjunum þýðir ekki að við getum leyft okkur að nota rafmagn eins og við viljum. Í fyrsta lagi kostar rafmagn, í öðru lag valda vatnsaflsvirkjanir vissum umhverfisspjöllum og í þriðja lagi gætu íslendingar flutt út meira rafmagn en þeir gera í dag, eða nýtt til annarra þarfa, ef við göngum vel um þessa auðlind sem vatnsaflsvirkjanir eru. Öll stóriðja er óbeinn útflutningur á rafmagni. Rafmagn er til dæmis staðkvæmdarvara fyrir aðra orkubera eins og bensín og olíu. Minnki íslendingar t.d orkunotkun sína þá væri hægt að nota þann sparnað til framleiðslu vetnis sem vonandi verður hægt að nota í staðinn fyrir bensín og olíu til samgangna innan allt of margra ára. Þetta er einfaldað dæmi til að sýna að allt hangir þetta á sömu spýtu, orkusparnaður á heimili eða vinnustað sparar ekki bara peninga heldur einnig umhverfið.

Orkunotkun

Einfaldasta leiðin til að kaupa hagkvæmustu tækin er að skoða orkunotkun. Orkunotkun er yfirleitt mæld í wöttum (W), kílówöttum (kW), kílówattsstundum (kWst) eða magni eldsneytis.

Samband W, kW og kWst

Orkunotkun raftækja er yfirleitt mæld í W, til dæmis 60 watta ljósapera. Eitt kílówatt eru 1000 W. Það má því einnig skrifa 60W sem 0,06 kW. Ein kWst samsvarar einu kW sem er notað eða framleitt á einni klukkustund. 60W ljósapera sem logar í 16 tíma og 40 mínútur notar eina kWst af rafmagni.

Nýtni orku

Nýtni orku er sjaldnast 100%. Megnið af orkunni í 60W ljósaperu er ekki notuð til að lýsa heldur fer megnið í hita. Það er hægt að ná samsvarandi ljósi úr orkusparandi ljósaperu sem er einungis um 11W. Kílóvatttími kWh er sama og vött* fjöldi tíma /1000. Fjöldi tíma í árinu er 8760 (365*24). Ein 40 vatta ljósapera sem lýsir í eitt ár dregur því um 350 kWh sem kosta tæplega 3000 krónur. Að vera með nokkrar svona perur sem lýsa að óþarfa kostar því.

Orkunotkun

Orkunotkun er hægt að gefa upp á nokkuð mismunandi máta. Fyrir rafmagnsvörur og ljósaperur er eðlilegast að gefa upp orkunotkun í vöttum. Fyrir bifreiðar er algengast að orkunotkun sé gefin upp sem eldsneytiseyðsla, þ.e eyðsla fyrir hverja 100 km. Með tilkomu nýrra eldsneytisgjafa er einnig farið að gefa upp orkunotkun óbeint með því að tilgreina magn koltvísýrings á hvern ekinn kílómeter. Bíll sem eyðir 10 lítrum á 100 km sleppir til dæmis út 230 grömmum af koltvísýring á hvern ekinn kílómetra. Fyrir ýmis rafmagns eða eldsneytisknúin tæki er orkunotkun gefin upp í vöttum (W) eða eldsneytisnotkun á klukkutíma. Hitatap ýmis byggingarefnis, eins og til dæmis glugga, er mælt varmaleiðnistuðli, stundum kallað kólnunartala. Kólnunartalan er mæld sem vött á fermetra og gráður celsíus (W/m2°C) og er notuð til að mæla þá orku sem til dæmis tapast í gegnum hvern fermetra af glugga. Því lægri sem kólnunartalan er því minna er hitatapið í gegnum viðkomandi glugga/einangrunarefni. Á Íslandi á allt íbúðarhúsnæði eða annað húsnæði þar sem fólk dvelst að staðaldri til dæmis að hafa einangrunargler með kólnunartöluna lægri en 2,0 w/m2.

Olíutunnan – oildrum.com hefur sett fram áhugaverðar upplýsingar um það hve mikla orku þarf til að framleiða mismunandi fæðutegundir; Ég setti gögnin upp í súlurit (sjá hér að ofan) og í ljós kom að flestir ættu að hugsa sig um og gerast Vegan eða grænmetisætur a.m.k. á virkum dögum; ostur þarfnaðist álíka mikillar orku í framleiðslu eins og kjöt.

Tafla 2: Skilvirkni orkunýtingar fyrir ýmsar mismunandi fæðutegundir (Mælt sem:  Fæðukaloríur/Orka sem er notuð við framleiðslu)

Tafla tvö sýnir samanburð á skilvirkni orkunýtingar við framleiðslu ýmissa matvæla. Eftirfarandi er sérstaklega eftirtektarvert:
Það þarf um 25 sinnum meiri orku til að framleiða eina kaloríu af nautakjöti en að framleiða eina kaloríu af korni til manneldis. Mjólkurvörur eru almennt nokkuð skilvirkar orkulega séð þar sem þær innihalda margar kaloríur miðað við rúmmál. Þeir sem aðhyllst Vegan mataræðið geta verið stoltir af því að mataræði þeirra felur í sér um 90% minni orkunotkun en hið almenna bandaríska mataræði gerir. Jafnvel þeir sem borða einungis egg og mjólkurvörur geta haldið því fram að þeir nýti orku til framleiðslu matvæla mjög skynsamlega.

Þannig að osturinn er ekki svo slæmur sé horft á það hversu margar kaloríur eru í hverju oststykki. Kannski er nóg að vera grænmetisæta á virkum dögum og taka þannig skref í átt til þess að bæta umhverfið. Meiri upplýsingar er að finna á síðunni The Oil drum www.oildrum.com.

Súlurit og tafla teiknaðar og íslenskaðar eftir fyrirmynd á theolidrum.com, Guðrún Tryggvadóttir Náttúran.is.

Ferskvatnsauðlindir Íslendinga eru umtalsverðar eða um 666.667 rúmmetrar á mann á ári. Til samanburðar eru vatnsauðlindir í mörgum Afríkuríkjum minni en 1000 rúmmetrar á mann á ári. Gnægð er af vatni og er vatnsnotkun yfirleitt ekki talin til vandamála á Íslandi. Í Reykjavík notar hver íbúi um 155 m3/ári eða um 155.000 lítra af köldu vatni á ári. Í Vestmannaeyjum þar sem drykkjarvatn er af skornum skammti notar hver íbúi hins vegar aðeins um 46 m3/ári af köldu vatni eða um þriðjungi minna en í Reykjavík.

Helsta vandamálið sem fylgir vatnsaustri er óþarfa orkunotkun (orka sem fer í að hita upp vatn). Vatnsnotkun getur verið æði mismunandi eftir vöruflokkum. Tökum sem dæmi 3 vöruflokka þar sem vatnsnotkun skiptir máli á notkunartímanum. Við bílþvott er það eingöngu vatnsmagn en í þvottavélum og uppþvottavélum þýðir minna vatn, minni orku sem þarf til upphitunar.

ISO 14001 umhverfisstjórnunarstaðallinn er til að hjálpa fyrirtækjum til þess að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum sínum, uppfylla gildandi umhverfisreglugerðir, starfsleyfisákvæði og þar fram eftir götunum.

ISO 14001 leggur áherslu á það hvernig varan er framleidd en ekki vöruna sjálfa. Vottun umhverfisstjórnunarkerfisins er framkvæmd af hlutlausum þriðja aðila.

Sjá hér á Grænum síðum þá aðila sem hafa ISO 14001 vottun á Íslandi.