Náttúran.is

Jólatréð og umhverfið

Grenitré er sígrænt og minnir á eilíft líf. Með því að skreyta það undirstrikum við gjafmildi jarðar og þá töfra sem náttúran býr yfir. Skrautið sem við setjum á tréð hefur einnig ákveðna þýðingu fyrir sálina. Þríhyrningsform grenitrés vísar upp og er tákn elds. Það er einnig tákn föður, sonar og heilags anda.

Við skreytum með grenigreinum til að minna okkur á vonina því lífið býr í grænum greinunum þrátt fyrir langan vetur.

Árlega kaupa íslendingar um 40.000 jólatré, flest þeirra eru innflutt eða um 75% hin 25% eru framleidd hér á landi. Umhverfisáhrif innfluttra trjáa er mun meiri. Flytja þarf þau um langan veg með skipum sem brenna olíu. Allt þetta skilur eftir spor í vistkerfi jarðar. Norðmannsþinurinn sem fluttur er til Íslands er ræktaður í Danmörku.

Við ræktunina er notað gríðarmikið af varnarefnum, þ.e.a.s. illgresislyfjum og skordýraeitri. Það skal ósagt látið hvort eitthvað af þessum efnum fylgir trjánum alla leið heim í stofuna okkar, en hitt er víst að þau hafa umtalsverð áhrif þar sem trén eru ræktuð. Þannig hafa dönsku náttúruverndarsamtökin Danmarks Naturfredningsforening ítrekað varað við þeirri hættu sem steðjar að grunnvatni, yfirborðsvatni, dýralífi og plöntum vegna þessarar miklu eiturefnanotkunar. Það er því ábyrgðarhluti að kaupa slíkt tré.

Við ræktun íslenskra jólatrjáa er notað lítið sem ekkert af varnarefnum. Rauðgrenið þarf að vísu tilbúinn áburð, en við ræktun stafafuru eru alls engin aukaefni notuð, hvorki tilbúinn áburður né varnarefni af nokkru tagi. Það gefur því auga leið að íslensk jólatré hafa algjöra yfirburði yfir innflutt tré þegar umhverfisáhrif ræktunarinnar eru borin saman. Ef norðmannsþinurinn verður þráttt fyrir þetta fyrir valinu vegna barrheldninnar, þá má minna á að stafafuran íslenska heldur barrinu enn betur.

Flest Skógræktarfélög á landinu bjóða upp á að fólk geti komið í skóginn og valið sér jólatré og fellt það sjálf. Þetta þjónar bæði þeim tilgangi að grisja skóginn og er mikilvæg tekjulind fyrir félögin. Auk þess er þetta hátíðleg og jólaleg fjölskylduskemmtun. Oft er varðeldur, kakó og jólasveinn í kaupbæti. Lifandi tré í potti er kannski nærri jólaandanum en það er erfitt að halda þeim á lífi eftir að hafa verið inni í heitri stofu í upp í 2-3 vikur. Ef hægt er að komast af með að setja tré í potti inn í stofu á aðfangadag og koma því aftur út á þriðja í jólum ætti það að lifa jólahátiðina af. Það er óneitanlega skemmtilegt að gefa trénu séns á lífi og sjá það dafna á næstu árum sem lifandi tré í garðinum.

Eftir að jólunum lýkur og hlutverk trésins sem tákn í okkar huga lýkur er mikilvægt að koma trénu þangað sem að það nýtist til endurvinnslu. Í flestum stærri sveitarfélögum er trén sótt á ákveðna staði dagana eftir 13. dag jóla og eru nýtt í moltu eða þau eru kurluð og nýtast þannig á jarðvegsblöndur, göngustíga og í beð. Þannig fær gamla jólatréð það hlutverk að næra og hlúa að nýju lífi á sumri komandi.

Eftir þessar vangaveltur um umhverfisáhrif lifandi jólatrjáa, dettur eflaust einhverjum í hug hvort ekki sé betra fyrir umhverfið að við notum plasttré sem endast árum saman. En sú er ekki raunin. Rannsóknir benda þvert á móti til að lifandi jólatré séu 5 sinnum umhverfisvænni en jólatré úr plasti. Ástæðan er m.a. sú hversu mikla orku þarf til að framleiða plasttrén og til að flytja þau á markað. Flest plasttrén eru nefnilega framleidd í Asíu. Íslensk jólatré hafa algjöra yfirburði yfir innflutt tré þegar umhverfisáhrif ræktunarinnar eru borin saman. Þar við bætast svo flutningarnir.

Skáletraði textinn er frá Stefáni Gíslasyni umhverfisstjórnunarfræðing.

Grafík: Eftri myndin er af skreyttu jólatré, sú í miðið af greinum og sú neðsta af dauðu tré að næra nýja plöntu. Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Einkunn

Að „ganga vel“ á fjöllum

Nú á sér stað gífurleg vakning á meðal fólks um gönguferðir í náttúrunni og fjallgöngur. Enginn er maður með mönnum nema hann gangi á Hvannadalshnúk, þúsundir manna ganga Laugaveginn á ári hverju og á góðviðrisdögum er röðin af fólki upp á Kerhólakamb nánast samfelld frá bílastæðunum og upp á topp.

Þetta er auðvitað jákvæð þróun og stórkostlegt að fólk sé að vakna til vitundar um þá óendanlega möguleika í gönguferðum, gönguleiðum og stórkostlegu umhverfi sem hægt er njóta hér. Á Íslandi getum við jafnvel gengið dögum saman án þess að rekast á annað fólk, sem eru algjör forréttindi m.v. það sem göngu- og útivistarfólk í öðrum löndum upplifir víðast hvar á sínum ferðum.

En stöldrum nú aðeins við og skoðum hvar við erum að ganga?

Því miður virðist allt of margt göngufólk, ef ekki stór meirihluti, huga lítið að hvar gengið er. Vissulega er það að fara um landið fótgangandi einn umhverfisvænasti ferðamáti sem hægt er að hugsa sér, en engu að síður getur göngufólk valdið margvíslegum spjöllum á landinu. Vissulega viljum við ekki upplifa það að hér verði settar strangar hömlur á það hvar ganga má og ekki, eins og víða er í þjóðgörðum og útivistarsvæðum erlendis. Því þurfum við að vakna til vitundar um það hvar við erum að ganga. Allt of víða má sjá ljótar slóðir sem myndast eftir göngufólk á meðan hægt hefði verð að komast hjá þessari slóðamyndun með að fólk gerði sér grein fyrir því að sporin marka slóð.

Allt of margir æða hugsunarlaust áfram í beinni stefnu og gæta ekki að því að sneiða hjá viðkvæmum gróðri og jarðmyndunum. Sorglegt er að sjá fótspór í einmana mosaþembu sem ef til vill er eini gróni bletturinn á stóru svæði. Svona umgengni má því miður sjá allt of víða. Hvað þá sporin í fallegri sandhlíð, sem einhver þurfti að fara þvert yfir í stað þess að sneiðan hjá. Svona getum vil lengi talið upp dæmi, þar sem göngufólk getur spillt landi og spillt ásýnd þess með tíð og tíma.

Því er löngu kominn tími til að göngufólk vakni til vitundar um mikilvægi þess að við hugum betur að leiðavali, gróðurvernd og að ganga með aðgát um viðkvæmar jarðmyndanir.

Sumar fjölfarnar gönguleiðir eru orðnar stórskemmdar af þeim mikla fjölda göngufólks sem þar fer um og dettur mér þá fyrst í hug nokkur svæði á Laugaveginum, t.d. í Jökultungum og mikill skaði hefur orðið sunnan við Ljósá. Þar er löngu orðið tímabært að skylda ferðafélög sem byggt hafa upp aðstöðu á þeirri leið að fara að huga að því að bæta þann skaða sem orðið hefur og huga að aðgerðum til að fyrirbyggja frekari landskemmdir en orðnar eru nú þegar.

Allavega þarf hugarfarið varðandi gönguferðir og áhrif þeirra á landið að fara að breytast, áður en settar verða hömlur og takmarkanir á það dásamlega ferðafresli sem við göngufólk höfum mátt njóta hér hingað til .

Ljósmynd: Göngustígur í Landmannalaugum, ljósm. Árni Tryggvason.

Einkunn

Sjónmengað svæði

Á Græna kortinu er hægt að fá upplýsingar um sjónmenguð svæði.

Skilgreiningin sem við flokkum eftir er eftirfarandi:
Svæði sem orðin eru svo til ónothæf af völdum eiturefnaúrgangs eða annarrar slæmrar umhirðu ábyrgðarlauss iðnaðar og fólks.

Sjá nánar um sjónmenguð svæði hér á Græna kortinu undir flokknum „Sjónmengað svæði".

Grafík: Myndtákn Green Map® System flokksins „Sjónmengað svæði “.

Einkunn

Dvínandi fjölbreytni fæðutegunda okkar

Í dag erum við orðin háð handfylli grænmetis- og ávaxtategunda til fæðuframleiðslu heimsbyggðarinnar en arfleifð okkar taldi þúsundir tegunda sem nú eru horfnar af sjónarsviðinu. Það er erfitt að segja nákvæmlega til um hve margar tegundir hafa horfið á síðustu öld, en rannsókn Rural Advancement Foundation International sem bar saman gögn um framboð á fræjum á almennum fræmarkaði árið 1903 við skráðar frætegundir í fræbanka Bandaríkjanna, (U.S. National Seed Storage Laboratory) árið 1983. Könnunin sem tók til 66 tegunda leiddi í ljós að 93 prósent tegunda væru horfnar af sjónarsviðinu. Nýrri gögn eru nauðsynleg til að halda rannsóknum áfram.

Meira í National Geographic september útgáfu 2011.

Grafík: John Tomanio, starfsmaður NGM. Matartákn: Quickhoney. Heimild: Rural Advancement Foundation International.
Fyrir einni öld
Árið 1903 seldi almennur fræsali í Bandaríkjunum hundruðir tegunda eins og sést á meðfylgjandi grafík.
80 árum síðar
Árið 1983 voru aðeins fáeinar frætegundur eftir á lista fræbanka Bandaríkjanna.

Einkunn

Átök um Rammaáætlun?

Um næstu mánaðarmót verða niðurstöður Rammaáætlunar um verndun og nýtingu náttúrusvæða kynntar opinberlega. Því miður helgast tímasetningin fremur af kröfum aðila á vinnumarkaði um að hraða framkvæmdum en vilja stjórnvalda til að ná sátt um niðurstöðuna.

Í þeirri nefnd sem skipuð hefur verið til að flokka svæði verndar- og/eða virkjanakosti í verndar-, bið- eða nýtingarflokk eiga náttúruverndarsamtök engan fulltrúa. Á hinn bóginn eru í nefndinni fulltrúar orkuiðnaðar, ferðaþjónustu, umhverfisráðuneytisins og tveir fulltrúar iðnaðarráðuneytisins, auk tveggja sérfræðinga. Náttúruverndarsamtök Íslands gagnrýna harðlega að náttúruverndarsamtökum sé haldið utan við þessa vinnu því þar með hafi náttúruverndarsjónarmið engan talsmann í þessu vinnuferli sem þingsályktunartillaga um Rammaáætlun á að byggjast á.

Frá því að vinna við Rammaáætlun hófst fyrir rúmum áratug hefur orkurframleiðsla í landinu tvöfaldast. Á sama tíma hefur stjórnmálamönnum verið mjög tíðrætt um nauðsyn þess að ná sátt um orkunýtingu og verndun náttúruverðmæta. Enn er stefnt að tvöföldun orkuframleiðslu á næstu 10 árum og þá eru ótalin virkjanaáform orkufyrirtækja í eigu sveitarfélaga eða einkaaðila. Hafa stjórnvöld ekkert lært af deilum undanfarinna áratuga?

Náttúruverndarsamtök Íslands vilja benda á eftirfarandi:

1. Við kynningu á niðurstöðum faghóps I, Náttúra og menningarminjar, kom fram, að „Það var mat hópsins að nokkur svæði, einkum vatnasvið Jökulsár á Fjöllum, Torfajökulssvæðið/Friðland að fjallabaki, Þjórsárver, syðri hluti gosbeltisins við Skaftá/Langasjó/Tungnaá, Vonarskarð og Markarfljót væru gríðarlega verðmæt. Vatnasvið Jökulsánna í Skagafirði er líka verðmætt á hálendi en einnig eru miklir lífríkishagsmunir á láglendi og merkar menningarminjar.” Þessi svæði ber umsvifalaust að setja í verndarflokk.
2. Ennfremur er það niðurstaða faghóps I „að Torfajökulssvæðið og Kerlingarfjöll eru lítt raskaðar og einstæðar landslagsheildir sem hópurinn taldi að meta ætti í heild.”[2]Þessi svæði bera að vernda í heild sinni.
   
3. Á sama tíma og Rammaáætlun er sögð samin í samráði og samvinnu við umhverfisráðherra[3]  hafa forsætisráðherra og hagsmunaaðilar í orkuiðnaði ítrekað haldið því fram að lúkning þessa verkefnis verði startskot fyrir framkvæmdir við nýjar virkjanir.
4. Þá er ótalinn sá veikleiki Rammaáætlunar að ekki er metið verðgildi þeirra svæða sem almenningur lætur sér annt um, t.d. dýrmæt jarðhitasvæði við Bitru eða Gjástykki sem nú stendur til að friðlýsa en erfitt er að slá máli á með aðferðum Rammaáætlunar. Loks eru svæði eins og við Þjórsá þar sem byggð er ógnað vegna virkjanaframkvæmda.

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar[4]  segir, að

Náttúruvernd verði hafin til vegs og staða hennar innan stjórnarráðsins styrkt til muna. Náttúruverndarlög verði endurskoðuð, verndarákvæði treyst og almannaréttur tryggður. …
Friðlandið í Þjórsárverum verði stækkað og friðun þess lokið hið fyrsta[5].  Ný náttúruverndaráætlun til 2013 verði afgreidd á vorþingi[6]. 

Ríkisstjórnin hefur starfað í rúm tvö ár. Enn erum við þó litlu nær um hver sú sátt er sem stjórnvöld hyggjast bjóða í samræmi við niðurstöður Rammaáætlunar. Talsmenn orkuiðnaðarins leggja enn gríðarmikla áherslu á að koma í veg fyrir stækkun Friðlandsins í Þjórsárverum svo þeim takist að byggja Norðlingaölduveitu. Sömu aðilar leggja allt kapp á að hluti Torfajökulssvæðisins og Kerlingafjalla standi þeim til boða; að þessi svæði verði ekki sett í verndarflokk í heild sinni. Þessu verður umhverfisráðuneytið að standa gegn.

[1] http://www.rammaaaetlun.is/media/reykjavik-9-mars/FAGHOP~1.pdf
[2] Ibid.
[3] Sjá 1. mgr. 3. gr. Laga um Verndar og orkunýtingaráætlun „Iðnaðarráðherra leggur í samráði og samvinnu við umhverfisráðherra eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða.” http://www.althingi.is/altext/139/s/pdf/1411.pdf . Sjá: http://www.stjornarrad.is/Stefnuyfirlysing/
[5 ]Undirbúningur að stækkun friðlandsins í Þjórsárverum hófst í ágúst 2009, samkvæmt tillögu Svandísar Svavarsdóttur umhverfisráðherra sem var samþykkt á fundi ríkisstjórnarinnar þann dag. Sjá: http://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1476
[6] Náttúruverndaráætlun var samþykkt á Alþingi þann 2. febrúar 2010. Í Náttúruverndaráætluninni er lagt til að friðlandið í Þjórsárverum verði stækkað og í greinargerð Náttúrufræðistofnunar, sem fylgir þingsályktunartillögunni, kemur fram hvernig það skuli gert. Sjá: http://www.althingi.is/altext/138/s/pdf/0654.pdf Sjá kort á bls. 29.

Einkunn