Náttúran.is

Að lækna sjálfan sig

Eins og það er skemmtilegt að fara út og finna í matinn og leita ákaft að fyrstu vorjurtunum, þá er viss léttir í því fólginn að ná öllu undir þak þegar veturinn kemur. Sumir hafa safnað meira en aðrir. Sumir eiga stærri og betri geymslur með sultum, sykruðum hvannaleggjum og tejurtum. Þeir eiga rótarávexti í kaldri kompu, fjallagrasapoka og vel merkt box af frystu grænmeti í kælinum. Sumir hafa borist meira á og útbúið framandi góðmeti eins og pestó eða lagt í vín. Það er gott í vetrarbyrjun að líta svolítið yfir birgðirnar, athuga að merkingar séu í lagi, allt gleymist undrafljótt. Taka sér svo stund til að vera svolítið ánægður með sjálfan sig. Að því loknu má taka fram grasafræði- og jurtabækur, lesa sér til yfir veturinn og gera áheit um að safna eða rækta eða sérhæfa sig næsta vor.

Kvefið
Ef þú lætur það eiga sig stendur það í þrjár vikur og ef þú tekur eitthvað við því stendur það í þrjár vikur líka, sagði einhver læknisfróður. Það er samt betra að reyna, það bætir skapið og hugann og vonandi hálsinn og nefrennslið. Vandinn er sá að það er svo erfitt að lækna sjálfan sig. Sá sem er veikur þarf helst að hafa einhvern annan til að útbúa mixtúrur, bakstra og gufuseyði og dekstra sig til að taka þær. Það er stór hluti af heiluninni að fá hjálp og samúð.

Engiferrót við kvefi
Sumir kokkar segja að aldrei sé hægt að nota of mikið af engiferrót eða hvítlauk og víst er hvort tveggja hollt. Gott er að hita sneiðar af engiferrót og sítrónum í vatni og drekka við kvefi. Þetta er heilnæmur drykkur og þægilegur ef hita þarf eitthvað handa mörgum, t.d. á námskeiðum. Hann má vera annaðhvort heitur eða volgur og er alltaf hressandi. Venjulegt engiferduft, sem fæst í verslunum, er til margra hluta nytsamlegt, bætir meltingu og örvar blóðrás og bragðið venst vel ef engiferið er hrært út í jógúrt eða súrmjólk.

Hvítlaukur gegn hósta
Áður en flensa fer að herja og jafnvel eftir að hún er búin að stinga sér niður má gera hóstameðal með því að skræla hvítlauk – heil 24 rif og stinga niður í 250 g af hunangi. Láta standa í 7–10 daga og fara svo að borða úr krukkunni, ef hóstinn er þá ekki farinn, hunangið og hvítlaukinn saman. Það er svo gaman að borða þetta að manni léttir allavega við það eitt.

Fjallagrös við hósta
Í pott eru látnir tveir bollar af vatni, 1 msk af þurrkaðri kamillu og önnur af blóðbergi, 1/2 bolli af fjallagrösum, 1 stk apótekaralakkrís og góður moli af kandís eða hunangi. Suðan látin koma upp, fjallagrösin veidd upp og látið kólna í pottinum. Sigtað og sett á flöskur og geymt á köldum stað. Takið inn eins og aðra hóstasaft, hefur Steinvör Sigurðardóttir eftir ömmu sinni.

Fjallagrasamjólk við kvefi og kraftleysi
Soðinn er hnefi af grösum í bolla af vatni. Þegar suðan kemur upp er bætt í 3 bollum af mjólk og hitað að suðu. Síðan er bætt í eins miklum sykri og vill og salt á hnífsoddi. Sumir borða grösin með en aðrir sía þau frá, segir Guðrún Arna Gylfadóttir en uppskriftin er einnig komin frá ömmu hennar sem bjó í Flatey á Breiðafirði.

Hóffífilste
Muna að líta eftir hóffífli og setja á sig hvar hann vex því hann blómstrar jafnvel yfir veturinn ef vel viðrar. Af honum má gera te við hósta.

Jurtagufa
Gott er að taka stóran pott með svolitlu vatni og setja í hann þær jurtir sem maður hefur handbærar og helst mýkja öndunarfærin. Hita þetta að suðu og anda að sér jurtagufunni, það mýkir öndunarfærin. Hvítlaukur, fjallagrös og sítróna mega líka fara í pottinn, ilmolíur eins og piparminta og svo mentólkristallar, sem fást í apótekum. Uppskriftin fer eftir aðstæðum hverju sinni.

Laukur gegn kvefi
Þegar kvef er í uppsiglingu er sagt að það sé gott að hafa lauksneiðar á diski við rúmið sitt. Finnar sjóða heilan helling af lauk í mjólk og drekka við kvefi. Pólverjar setja sykur á lauksneiðar og þegar safinn fer að renna er hann tekinn inn sem hóstameðal.

Þarft nútímahúsráð gegn ofnæmi í öndunarfærum
Margir eru haldnir óþoli eða hafa ofnæmi fyrir ýmsum efnum, líka ilmefnum, sem notuð eru í hreinsivörur. Ef kvef stendur óeðlilega lengi, reynið þá að fjarlægja öll slík efni úr húsinu eða a.m.k. setja þau í vel lokuð plastbox og athugið hvort það hefur áhrif til hins betra.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Mynd: Nýtínt blóðberg í skjóðu. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Anna Rósa grasalæknir og íslenskar lækningajurtir - viðtal

Á dögunum kom út bókin Anna Rósa grasalæknir og íslenskar lækningajurtir notkun þeirra, tínsla og rannsóknir. Höfundur bókarinnar, Anna Rósa, er grasalæknir og nuddari að mennt, og hefur, auk þess að skrifa þessa fallegu bók um íslenskar lækningajurtir á síðastliðnum tveimur árum, þróað eigin vörulínu úr lífrænum jurtum, einnig undir eigin nafni og starfsheiti Anna Rósa grasalæknir. Sjá grein.

Af tilefni útkomu bókarinnar ræddi Náttúran.is við Önnu Rósu á Svansvottuðu kaffihúsi Kaffitárs í Borgartúni fyrr í dag.

Til hamingju með útgáfuna Anna Rósa. Hvað kom til að þú ert sjálf útgefandi að bókinni þinni?

Bara af því að það er miklu meira gaman að gefa út sjálf. Ég vildi líka fá að ráða hve langan tíma ég gæfi mér í undirbúninginn og fyrir mér var það mikilvægt að fá að grúska í heimildum og stunda þannig endurmenntun fyrir sjálfa mig í leiðinni. Við hverja jurt í bókinni vísa ég í rannsóknir sem gerðar hafa verið en ég las þúsundir rannsóknarskýrslna á meðan ég var að skrifa bókina og vísa í margar þeirra í heimildaskrá bókarinnar.

Hvað með markaðssetningu. Er ekki flókið að markaðssetja bókina ein, án stuðnings útgáfufyrirtækis?

Markaðsetningin er ekki málið, tekur bara tíma, eins og allt annað. Ég er líka í ágætri æfingu eftir að hafa þróað og markaðssett eigin vörulíinu sl. tvö ár.

Hvað varð til þess að þú skrifaðir bókina Anna Rósa?

MIg langaði að uppfræða almenning. Mér fannst tilfinnanlega vanta á heildræna sýn yfir íslensku lækningajurtirnar en ég fer inn á sögu hverrar jurtar, vitna í gamlar heimildir Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal og Odds Jónssonar Hjaltalíns, auk þess sem að útbreyðsla, nýttir hlutar, tínsla, virk efni, áhrif og notkun auk skammta og varúðartextar eru birtir við umfjöllun um hverja jurt fyrir sig.

Hvernig gengur að sameina öll þessi verksvið, vöruþróun, bókaskrif og grasalækningar á eigin stofu?

Það gengur fínt. Það er gríðarlega gaman að stunda lækningarnar, ég mun ekki hætta því. Ég stunda þær einn „langan“ dag í viku og reyni að láta allt hitt passa inn í restina af vikunni.

Telur þú að bókarskrifin hafi gert þig hæfari sem grasalækni?

Já ég vona það. Ég gaf mér tíma til að rannsaka fyrir mig og gera nýjar uppgötvanir. Þegar ég fór að skrifa bókina fann ég  t.d. engar nýlegar heimildir um notkun um blóðarfa á vesturlöndum. Blóðarfi virtist vera gleymd jurt eða kannski bara alls ekki í tísku. Vitneskja um hana er allavega mjög lítil á vesturlöndum nema í gömlum heimilidum. Ég leitaði logandi ljósi en fann engar nýjar heimildir um blóðarfa en þegar ég leitaði í kínverskum heimildum þá fann ég fullt af upplýsingum um hann. M.a. voru gerðar klíniskar rannsóknir á áhrifum blóðarfa á tannholdsbólgu. 60 tannlæknanemar notuðu eingöngu munnskol úr blóðarfa tvisvar á dag í tvær vikur en ekki var leyfilegt að bursta tennurnar meðan á rannsókninni stóð. Að tveimur viknum liðnum þótti sýnt að blóðarfi hafði jákvæð áhrif á tannholdsbólgu og bakteríumyndun í munni.

Hvað hefur nýst þér best til markaðssetningar Anna Rósa?

Tvímælalaust Facebook. Ég er með 13 þúsund aðdáendur á Facebooksíðunni minni. Það hefur haft þau áhrif að yngra fólk kemur til mín og hefur mikinn áhuga á því sem ég er að gera. Grasalækningar virka mjög vel sem forvarnir og því er ómetanlegt að fá allt þetta unga fólk til sín.

Takk fyrir Anna Rósa og gangi þér allt best!

Sjá vef Önnu Rósu annarosa.is.
Sjá Facebooksíðu Önnu Rósu.

Einkunn

Af Grasa-Þórunni

Eftirfarandi frásögn lýsir aðferðum grasalækna snemma á 20. öld. Guðfinna Hannesdóttir frá Hólum í Stokkseyrarhreppi er fædd 1906. Viðtalið var skrifað niður gegnum síma 1993.

Á Loftstöðum í Flóa bjó systurdóttir Þórunnar, Ragnhildur Gísladóttir. Guðfinna segir svo frá: – Ragnhildur fékkst nokkuð við grasalækningar, en var þó meira við búsýslu. Ég lá í brjósthimnubólgu (en hún var oft undanfari lungnaberkla) um hásumar þegar Þórunn kom þangað að tilvísun frænku sinnar, til að tína grös. Það var mikið af grösum á Hólum áður en allt var lagt undir ræktun. „Það er ekki hægt að horfa á þessa ungu stúlku svona á sig komna. Hún er eins og uppmálaður dauðinn en þyrfti að komast út í sólskinið,“ sagði Þórunn. Þetta fékk hljómgrunn hjá fólkinu. Læknirinn var þá eiginlega búinn að gefast upp og hélt að það þyrfti að stinga mig. Það var komið vatn og ég veit ekki hvað en hún bremsaði á þetta allt saman og brenndi mig með steinolíu. Það var aldeilis svakalegt. Þetta voru miklar vítiskvalir að þola það í 10 klukkutíma. Þessi brunaplástur var utan um allt holið.

Hún vætti ullarstykki í steinolíunni, síðan kom vatnsþétt stykki og utan um það stórt handklæði. Ég var eins og uppþembd brúða. Það var hræðilegt og þegar Þórunn var búin að ganga frá plástrinum fór hún að leggja mér lífsreglurnar, að ég eigi að liggja í þessu í 10 klukkutíma. Þá fer hún út um holt og hæðir að tína græðandi jurtir og sjóða smyrsl, sem átti að græða þetta og hún kallaði lífgrös. Hún biður um að sé strokkað smjör en passa að láta ekki salt í það. Gróðrarsmjör hét það þegar kýrnar voru komnar út og lifðu eingöngu á grænum grösum. Allt var þetta gert, því það vildu allir gera það sem þeir gátu og Þórunn kvað rímur til að hafa ofan af fyrir mér, svo ég skyldi hafa þetta út.

Einkunn

Hvannarrót þurrkuð til margs lags brúks

Ætihvönn [Angelica archangelica] hefur sterkar rætur sem búa yfir miklum krafti. Rótin af jurtinni á fyrsta ári er talin best* til notkunar en með haustinu ætti að vera góður tími til að grafa ræturnar upp. Auðveldast er að grafa upp hvannarrætur þar sem jarðvegur er sendinn. Til að geyma rótina er gott að skola hana vel og skræla og skera síðan í sneiðar, en þær þorna fyrr en rótin í heilu lagi. Þurrkist á vel hlýjum stað sem loftar (en ekki við sólarljós).

Vísindalegar rannsóknir hafa leitt í ljós að sú virkni sem kennd hefur verið við hvönnina í þúsundir ára, er sannanleg. Prófessor Sigmundur Guðjarnason, Raunvísindastofnun HÍ, hefur rannsaknað virkni um 40 „íslenskra lækningajurta“ og komist að því að „kerlingasögurnar“ eigi við rök að styðjast, í mismiklum mæli þó. Ætihvönnin er einkar virk. Rannsóknirnar hafa aðallega beinst að leit að virkum efnum sem virka á bakteríur, veirur og krabbameinsfrumur og efni sem hafa áhrif á ónæmiskerfið. Niðurstöður rannsóknanna sýna að lækningajurtir á Íslandi hafa líffræðilega virk efni sem hafa áhrif á ónæmiskerfið og geta einnig heft vöxt á krabbameinsfrumum, bakteríum og veirum. Náttúruefni úr ætihvönn og vallhumli sýna mikla virkni gegn krabbameinsfrumum úr mönnum (brjósta-, ristil- og briskrabbameinsfrumum o.fl.). Ýmsar náttúruafurðir hafa verið þróaðar af fyrirtækinu SagaMedica í samvinnu við prófessor Sigmund nú á síðustu árum t.a.m. Angelica hvannartöflur, Angelica hvannarveig, Saga Pro (við tíðum næturþvaglátum) og Voxis (hálstöflur). Einnig má nefna ýmis krem tær.com sem þróuð hafa verið á Íslandi og innihalda m.a. hvannarextrakt.

*Samkvæmt Arnbjörgu Lindu Jóhannsdóttur grasalækni í bókinni Íslenskar lækningajurtir, söfnun þeirra, notkun og áhrif.

Myndin er af nýuppteknum ætihvannarrótum niður við Hvítá í Grímsnesi þ. 22.09.2004. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Morgunfrú í blóma

Morgunfrú, Marigold
(Calendula officinalis)

Gamla nafnið yfir þessa jurt er „gull“, Marigold á ensku enda lítur blómið út eins og glampandi gull í sinni tilkomumiklu fegurð. Morgunfrúin hefur unnið sér sess í görðum heimsins vegna þess hve hún er mikilvæg í heimilisapótekið en hún er bæði notuð innvortis og útvortis auk þess sem hún er notuð til matar. Hún er einnig kölluð potta morgunfrú (pot marigold) vegna hlutverks hennar í matargerð.

Morgunfrú er m.a. notuð í pottrétti og soð til að auka á næringargildi. Nokkur blóm í súpur og kássur ljá þeim dýpt og bragð. Einnig er hægt að strá blómblöðum yfir hrísgrjón áður en þau eru soðin og virkar það þá líkt og að nota saffran. Blómblöðin eru einnig tilvallin til að dreifa yfir salat.

Hægt er að lita með blómunum en liturinn verður þá fagurgulur.

Morgunfrú hefur verið m.a. verið notuð til að meðhöndla krabbamein í leggöngum og brjóstum og til að vinna gegn sýkingum bæði innvortis og útvortis.

Morgunfrú er uppskorin þegar blómin eru orðin stór og falleg en hún myndar jafnan mörg blóm sem springa út hvert á fætur öðru. Ef aðeins er tekið stærsta og fallegasta blómið í hvert skipti heldur hún áfram að gefa ný blóm í margar vikur á eftir. Blómin eru þurkkuð með því að rífa blómblöðin af blómbotninum og leggja á grind eða bakka. Það tekur nokkuð marga daga að þorna í gegn og gott er að snúa blöðunum af og til.

Sjá meira um morgunfrú á Liber Herbarum II.

Ljósmyndir: Eftri mynd; morgunfrú að springa út, neðri mynd; morgunfrú í blóma og fleiri að fara að springa út. Sáð til, ræktað og ljósmyndað af Guðrúnu A. Tryggvadóttur.

Einkunn