Úr Búnaðarbálki Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal fáum við eftirfarandi viðmið um sáningu og plöntun. Er þá fylgt ferð tunglsins gegnum stjörnumerkin, en það tekur það rúma tvo daga að ferðast gegnum hvert merki á sinni 28-29 daga hringferð. Vegvísi þarf til að rækta með hjálp mánans og stjarnanna, en gangur himintunglanna er breytilegur frá ári til árs. Sérstakt bændaalmanak sem inniheldur þessr upplýsingar er gefið út í flestum löndum umhverfis okkur á hverju ári til að hægt sé að átta sig á frjósemi hinna einstöku daga.

Að auki taka nokkrir menn mark á því hvar tungl er í himinteiknunum. Þeirra regla er þessi:
Þeir sá því, sem ofan jarðar á að vaxa, í tvíbura-, vigtar- og vatnsberamerkjum.
Hinu sem undir jörð á að vaxa í hrúts-, meyjar- og steingeitarmerkjum.
Heitum kryddjurtum vilja þeir sá í tarfs-, bogmanns og ljónsmerkjum.
Í sporðdreka-, krabba- og fiskamerkjum vilja þeir hvorki sá né planta.

Tunglið sem ferðast um hvert stjörnumerki á rúmlega tveimur sólarhringum hefur þá sömu áhrif og stjörnumerkið sjálft.

Hrútsmerkið byrjar nær 20. mars og stendur til um 20. apríl. Hrútsmerkið er góð viðmiðun til ræktunar burtséð frá gangi tunglsins. Á boðunardegi Maríu eða 25. mars sem er rétt eftir jafndægur er talið gott að setja fram kartöflur í spírun. Gulrótum má sá úti, þegar jörð er orðin frostlaus og sæmilega vorar, ef garðurinn er vel staðsettur og sama gegnir um harðgerar plöntur ef þær eru vel varðar með plasti eða akryldúkum og jafnvel teppi breytt yfir komi frostakafli eða frostnætur. Næpum og rófum má forsá inni eða í gróðurskýli. Séra Björn Halldórsson mælir með því að setja næpnafræ í sætt vín og láta spíra og gefi það betra bragð ef jörðin „sé góð og sæt einnig en hvorki súr né barkand”.

Með hækkandi sól er gaman að taka fram spírubakkann og þetta er fljótlegasta ræktun sem hægt er að hugsa sér. Það er sérviska mín að finnast fræið eigi að fá að sofa í friði framan af vetri, og ég fer því ekki að láta spíra fyrr en eftir nýár. Alfa-alfa fræið, eða refasmári, og mungbaunir eru auðveldust viðfangs. Refasmárafræin eru fljótust til, tekur aðeins örfáa daga að fá ætar spírur, en mungbaunirnar eru örlítið seinteknari. Ef fjölskyldan tekur spíruátinu vel er sjálfsagt að reyna fleiri tegundir.

Það er mikilvægt að sinna spírunum vel, vökva ríkulega tvisvar á dag, og hafa ekki of kalt á þeim. Til að fá börn og unglinga til að borða spírur er best að leyfa þeim að borða þær með puttunum. Þetta á við um allt grænmeti. Þá er eins og frummaðurinn, sem er grafinn djúpt í sál okkar, fái að lifna við og lofti örlítið um fornar og náttúrutengdari kenndir. Þegar fyrsta ferska grænmetið kemur set ég spírubakkann aftur á hilluna og þakka fyrir þjónustuna. Hveitigras er af sumum ræktað til manneldis í heimahúsum og það er hægt að gera árið um kring.

Grasið er klippt þegar það hefur náð um 10 cm hæð, hakkað og pressað í sérstökum kvörnum og safinn drukkinn. Maðurinn getur ekki melt gras en safinn gerir honum gott. Því er trúað að gras eitt og sér innihaldi þau efni sem liggja til grundvallar gæðum mjólkur, enda nærast kýr aðeins á grasi. Hugsanlega er ungt bygg ekkert síðra fyrir okkur en hveitigras. Gömul saga er til um fátæk hjón sem voru sökuð um sauðaþjófnað því börn þeirra voru svo þrifleg eitt harðindavorið. Í ljós kom að konan hafði soðið gras í mjólkinni áður en hún gaf börnunum hana. Mikið meira átti hún ekki.

Hægt er að taka kökk af húsapunti og setja inn í hlýju, vökva hann og láta vaxa og pressa grasið en sjóða ræturnar í seyði. Sólveig Eiríksdóttir hefur bent á að leggja megi fræ og korn í bleyti yfir nótt, setja þau síðan í blöndung og nota í hristing næsta morgun. Þetta er ágætis tilbrigði við spírunina. Í hæsta máta einföld garðyrkja líka. Sólblóma-, sesam-, graskerja- eða hörfræ, sem hafa legið í bleyti yfir nóttina, mýkjast og meltast betur. Þau fara síðan með vatninu í blöndunginn. Það má gera tilraunir með hveiti og bygggrjón, refasmára- og mungbaunaspírufræ. Spurning hvort ein nótt dugar eða betra í sumum tilfellum að hafa þær fleiri.

Ég bæti í þetta þurrkuðum ávöxtum, sem ég hef líka lagt í bleyti yfir nóttina. Það er betra fyrir meltinguna að leggja þurrkuðu ávextina í bleyti. Fylling í hristinginn má vera sojamjólk, fjallasúrmjólk, matskeið af skyri eða lífræn jógurt. Svo má bæta í vatni og ferskum ávöxtum eins og eplum, perum eða banönum. Ber eru góð þegar þau eru til staðar. Þetta er fjölbreytt næring og dugar alveg í morgunmat. Aðferðin er þægileg og fyrirhafnarlítil, ef maður man að undirbúa sig kvöldið áður og leggja í bleyti það sem þarf.

Nú er hart í ári fyrir smáfuglana okkar, víða djúpt að kroppa í gegnum snjóinn. Það er því mikilvægt að við hugsum til okkar litlu vina og gefum þeim lítið eitt af borði okkar, það munar um það. Það er auðvitað hægt að fara út í búð og kaupa poka af fuglafóðri en við gömlum eplum, ögn af fitu eða öðrum matarafgöngum verður varla fúlsað. Varast ber þó að gefa þeim haframjöl því það getur bólgnað upp í maga þeirra.

Fuglaverndarfélag Íslands gefur eftirtalin ráð: „Í kuldum og frosthörkum þurfa fuglarnir mikla orku til að halda á sér hita og því er fita ein besta fæðan handa þeim. Margir gefa fuglum fitu sem fellur til á heimilum eins og tólg, kjötsag, flot og mör, en þessi fæða er mjög vinsæl hjá mörgum fuglum. Kjötsag er hægt að fá í kjötvinnslum og þeim kjötbúðum eða kjötborðum, þar sem kjöt er sagað. Samkeppni er þó töluverð um sagið, t.d. við hundaeigendur. Mör er hægt að kaupa á haustin, þegar slátur er selt og stundum í kjötvinnslum fram eftir vetri. Aðra kjötafganga er líka hægt að brúka. Á jólum er tilvalið að færa fuglum hangiflotið. Ýmsir blanda fitu, t.d. tólg, smjörlíki eða matarolíu, saman við aðra fæðu, eins og brauð og jafnvel korn. Slík fæða heldur oft í lífi í fuglum, sem hafa hrakist hingað um haustið og reyna að þreyja þorrann og góuna. Nefna má hettusöngvara, glóbrysting og ýmsar finkur sem dæmi um þess háttar hrakningsfugla.“

Stjörnutáknið er elsta tákn mannsins og var notað löngu fyrir ritmál. Stjarnan var notuð sem vörn gegn illum öndum og er tákn öryggis og innri hamingju. Í kristinni trú er stjarnan tákn boðunar og komu frelsarans og vísar okkur veginn að ljósinu.

Grafík: Stjarna, Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Eins og nafnið bendir til þá eiga vetrarsólstöður sér andsvar í sumarsólstöðum. Þessar hátiðir hafa reyndar notið minni virðingar í seinni tíð borgarmenningar þar sem tengslin við náttúruna hafa minnkað. En þeir sem lifa í tenglsum við náttúruna eru mjög meðvitaðir um þessa póla á hringferli ársins. Við hér á Íslandi erum líka nákomin þeim þar sem þeir tákna hámark skammdegisins og hinn nóttlausa dag sumarsins.

Um 20. til 23. desember er sól lægst á lofti á norðurhveli jarðar og um 20. til 23. júni rís hún svo hæst og gengur ekki til viðar í norðlægari löndum. Þessu er svo öfugt farið hjá andfætlingum okkar sunnan miðbaugs. En við miðbaug gætir áhrifa þessarar sveiflu minnst. Þar er nokkurnveginn jafndægur árið um kring. Og það er einmitt jafndægur á vori og haust sem marka miðbil á milli sólstaðanna. Þannig skiptist árið í fjóra jafna hluta. Iðulega táknaðir með kross inni í hring sem markar fjórar sneiðar með 90° horni.

Í dag eru vetrarsólstöður og marka þær hinn skemmsta dag. Í Almanaki Háskóla Íslands segir að sólstöður séu nú nákvæmlega kl 17:47. Síðan tekur daginn að lengja eitt hænufet á dag. Mælieiningin hænufet er útskýrð á vef almanaks Háskóla Íslands (sjá hér). Svo lengist dagurinn þar til jafnvægi er náð á vorjafndægri og áfram þar til sól er á lofti allan sólarhringinn hér í landi sumarnáttanna. Það heita þá sumarsólstöður.

Á sumarsólstöðum segir Biblían að Jóhannes skírari hafi fæðst, réttu hálfu ári á undan frænda sínum Jesús Maríusyni. En fæðingu hans höldum við heilaga þann 24. desember. Þarna skeikar nokkrum dögum sem eru til komnir af skekkjum í tímatali okkar. Þeir frændur eiga sér líka djúpa skírskotun í helgisögnum eldri trúarbragða og hafa menn gengið svo langt að segja að þeir séu, ef ekki algerar mýtur þá að minnsta kosti mjög aðlagaðir þeim stereótýpisku táknum sem þeir líkjast. Hátíð ljóssins er að sjálfsögðu fögnuður yfir því að sólin tekur að rísa hærra og hærra með hverjum degi úr hyldýpi myrkursins. Ljósið sigrar myrkrið enn einn ganginn og við getum horft til þess að heimurinn lifir áfram.

Þannig hafa forfeður okkar litið þessi tímamót frá upphafi hugsunar og markvissra rannsókna. Í öllum löndum má finna sólúr og byggingar sem taka mið af þessum dögum og stöðu sólar, tungls og stjarna. Á Bretlandseyjum eru Stonehenge frægust og svo Pýramídar Egyptalands. Eins má í suður Ameríku finna byggingar og tákn sem notuð voru við rannsóknir á þessu ferli sólarinnar og annarra himintungla. Sama er að segja um Afriku og Asíu. Jafnvel í hinni einangruðu Ástralíu voru frumbyggjar mjög meðvitaðir um þessa markdaga ársins.

Víða voru tíðkaðar fórnarathafnir í tengslum við þessar hátíðir í norrænum sið og keltneskum voru færðar fórnir sem áttu að tryggja afkomu ættarinnar á komandi ári. Þar var oft um einstakling að ræða sem valinn var til þess að deyja og taka að sér konugstign á himnum. Var það oftar en ekki talin mikil sæmd. Það er ekki erfitt að finna slíkar minjar í menningu okkar s.s. Jónsmessubál á norðurlöndum og ljósin okkar á jólatrjám og húsum í seinni tíð. Að ógleymdum áramótabrennum og flugeldaflóði gamlárskvölds. Allt eru þetta umbreyttar fórnarathafnir sem við höfum haldið í gegnum siðskipti og breytingar á trúarbrögðum. Fæst okkar mundu vilja sleppa þessum siðum.

Hver veit hvort sólin sigraðist á myrkrinu ef við legðum ekki okkar að mörkum?

Myndin er tekin á vetrarsólstöðum árið 2006. Ljósmynd: Einar Bergmundur.