Náttúran.is

Uppstilling á sandi

Uppstillingar á við þessa má nú finna um víðan völl, enda náttúran önnum kafin við að auka kyn sitt og skartar til þess sínu fegursta.

Fremst í hópi þessara sandelsku plantna er geldingahnappur [Armeria maritima] á sínum fallegasta blómgunartíma, til hægri er blóðberg [Thymus praecox ssp. arcticus]. Ofan við blómplönturnar er kattartunga [Plantago maritima].

Einkunn

Sumarið

Sólin og Vetrarbrautin ferðast um himingeiminn. Á meðan snúast jörðin og pláneturnar um sólina á mismunandi hraða. Eftir jafndægur á vori fer jörðin að þoka sér fram fyrir sólina eftir sínum sporbaug. Vegna möndulhallans er sumar á norðurhveli þegar jörðin er stödd fyrir framan sólina. Að vita að við erum fyrir framan sólina er svolítið eins og að fá fréttirnar fyrstur, það eykur á kraft sumarsins ef maður leiðir hugann að því.

Kúrandi norður undir heimskautsbaug í kaldri miðnætursólinni reynum við að lifa í takt við miklu stærri þjóðir, þar sem jafndægratilfinning ríkir svo að segja árið um kring og árstíðanna gætir minna. Vel fram yfir miðja síðustu öld héldu landslagsmálararnir út á land þegar sumarið gekk í garð, út í guðsgræna náttúruna til að afla sér myndefna og fanga birtuna. Þeir sýndu svo afraksturinn þegar haustaði. Málverkið varð þannig að nokkurs konar uppskeru. Að sýna málverk á miðju sumri tíðkaðist ekki, alveg eins og maður klæddi sig ekki í svart og brúnt saman og heldur ekki grænt og blátt og alls ekki í fjólublátt, ef maður var rauðhærður. Sýningar voru árstíðabundnar, líka leiksýningar og tónleikar og bókaútgáfa fór fram á haustin. Það er ekki hægt að segja að menningarlífið hafi legið niðri yfir sumartímann, réttara að orða það svo að á sumrin fór gerjunin fram en afraksturinn kom fyrst í ljós með haustinu. Svo hélst það í hendur þegar farið var að stýra ræktun með rafmagni og aðkeyptum hitagjöfum að sólarbirtan hætti að vera hinn afgerandi aflvaki og uppspretta myndlistarmannsins. Hann glímir nú alveg eins við að halda ljósahátíðir að vetri til með það fyrir augum að leysa upp myrkrið. Náttúran orðin svo margræð að allt er náttúra, líka ónáttúran.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Mynd: Smjörgras með sýnilegu þurru eldra smjörgrasi frá fyrra ári. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Hvítsmári og fjögurra blaða smári

Það hefur löngum vakið forvitni mína hvernig stendur á því að hvítsmárinn [Trifolium repens] vex í hringi og eins og flokkur fjöldi blóma myndi eyjur eða kransa sem eru jafnan grænni og grónari innan kransins en utan. Þessi dularfulla jurt var í barnæsku minni, lykill að óskabrunni, findi maður fjögurra blaða smára. Mig minnir að ég hafi nokkrum sinnum fundið fjögurra blaða smára en kannski var það bara vegna þess að lítil augu rugluðust í ákafri leit að lukkunni. Sjá meira um fjögurra blaða smára á Vísindavefnum.

Í bókinni Íslensk flóra eftir Ágúst H. Bjarnason, segir í undirtexta sem vísar í þjóðlegar heimildir (án nánari skýringa um hvaðan þær séu upprunnar): „Te af blöðum þótti gott við bólgu, brjóstveiki, gulu og einkum ígerðum. Grauta af blöðum og blómum var talið gott að leggja við bólgur. Sé rótin skorin smátt og seydd í mjólk, er hún besti matur.“

Á vefnum Flóra Íslands segir svo: „Hvítasmárinn er algengur um allt land. Hann vex í valllendi, móum og túnum. Í sumum landshlutum fylgir hann nokkuð byggðinni og hegðar sér líkt og gamall, rótgróinn slæðingur, en annars staðar, einkum á Norður- og Austurlandi er hann útbreiddur um hagann og upp til fjalla. Smárinn er níturbindandi jurt eins og margar belgjurtir, og skríður út til jaðranna í næringarsnauðum jarðvegi og byrgir hann upp af nítursamböndum.“

Sjá útbreiðslukort á Plöntuvefsjá NÍ. (Ath. að slá þarf inn annað hvort íslenska eða latneska heitið).

Myndin er af hvítsmára, tekin við Hvolfsvöll þ. 20.07.2006. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Jarðarber

Þau litlu villtu eru sætust en erfitt að ná miklu af þeim. Stóru jarðarberin eru algengari. Þau vaxa ágætlega hjá okkur, bæði úti, ef þeim er skþlt svolítið, og inni ef þau fá pláss þar. Margir hirða ekki um að klípa af jarðstönglana, sem eru þó taldir draga kraft úr plöntunni. Af jarðstönglunum má auðvitað fá nýjar plöntur en þær þarf að endurnýja þegar þær sýna merki um þreytu og hætta að gefa mikið af sér. Ef ég fæ of mikið í einu til þess að við torgum þeim beint af plöntunni, og það hefur komið fyrir, þá finnst mér best að sjóða þau með sykri svolitla stund og ef sósan er of þunn má þykkja með ögn af maisenamjöli. Sósan fer svo ofan á vöfflur eða er notuð sem jarðarberjagrautur ef hún er þykk. Hún hverfur eins og dögg fyrir sólu.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Myndin er af jarðaberjum í byrjun júlí. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Jónsmessan, aðfaranótt 24. júní

Þetta er auðvitað upphaflega merkistíð sem „lengsti dagur ársins“, en vegna skekkju júlíanska tímatalsins hafði hann færst til um nálægt því þrjá daga miðað við sólarárið, þegar kirkjan afréð að fastsetja fæðingardaga Jesú Krists og Jóhannesar skírara við sólstöður vetur og sumar. Þess skal getið í leiðinni, að júní sjálfur heitir í almanaki Guðbrands Þorlákssonar nóttleysumánuður.

Jónsmessa er kennd við Jóhannes skírara, því að Jón og Jóhannes eru ekki annað en tvö afbrigði sama nafns, enda er Jóhannes fyrrum oft nefndur Jón skírari eða baptisti. Samkvæmt Nýjatestamentinu hlaut hann að hafa fæðst sex mánuðum á undan Jesú Máríusyni – og skakkar þó einum degi. Jóhannes skipar hinsvegar þann einstæða sess í hópi dýrlinga, að enginn annar á fæðingardag sinn fyrir messudag. Upptökudagur beina eða skrínalagning er ella oftast merkisdagur þeirra.

Jónsmessunóttin er ein af þeim fjórum nóttum ársins, sem magnaðastar þykja og mest trú er bundin við. Hinar eru jólanóttin, nýársnótt og þrettándanótt allar í skammdeginu. Sumt af þeim átrúnaði er sameiginlegt öllum þessum nóttum, svo sem að kýr tali, selir fari úr hömum sínum, útisetur á krossgötum gefist þá vel o.s.frv.

Úti í Evrópu höfðu menn víða þá trú, að á þessari nóttu léku illir andar lausum hala, og var gamalli miðsumarhátíð viðhaldið með skírskotun til þessa og bál kynt á hólum og hæðum svo sem vörn móti þessum ófögnuði. Engin dæmi þessa eru kunn hér á landi. Þvert á móti lítur svo út sem menn hafi fremur trúað, að tröll og aðrar óvættir svæfu á þessari nóttu öðrum fremur. Er það raunar rökrétt ályktun: þegar nóttin var björt sem dagur, geta nátttröll og aðrar ljósfælnar verur ekki verið á ferli.

Í sambandi við Jónsmessuna höfðu menn annars mesta trú varðandi steina og grös og svo döggina, sem félli þá um nóttina. Hún átti að vera svo heilnæm, að menn læknuðust af kláða og 18 öðrum óhreinindum í holdi við að velta sér í henni allsberir. Og um leið mátti óska sér.

Á Jónsmessunótt, sem er aðfaranótt 24. Júní, átti helst að vera unnt að finna svokallaða náttúrusteina. Er þar um að ræða lausnarsteina til hjálpar jóðsjúkum konum eða kúm, óskastein, varnarstein móti öllu illu, lífsteina, sem græða hvert sár, og hulinshjálmstein.
Nokkrir staðir hafa verið tilnefndir, þar sem slíkir steinar eiga að finnast, ef heppnin er með. Má þar nefna Drápuhlíðarfjall á Snæfellsnesi, Klakk milli Kolgrafarfjarðar og Grundarfjarðar, Kofra við Álftafjörð í Ísafjarðarýslu nyrðri, Tindastól í Skagafirði upp undan Glerhallavík, Baulu í Borgarfirði o.fl.

Nokkrar grasategundir skal vera gott að tína á Jónsmessunótt. Þar má nefna mjaðurt til að vita, hver hefur stolið frá manni. Um hana segir svo: Tak mjaðurt sjálfa Jónsmessunótt um lágnættið, lát í munnlaug með hreint vatn. Fljóti hún, þá er það kvenmaður, sökkvi hún, þá er það drengur. Skugginn sýnir þér, hver maðurinn er. Þar við skal hafa þennan formála: “Þjófur, ég stefni þér heim aftur með þann stuld, sem þú stalst frá mér, með svo sterkri stefnu, sem Guð sjálfur stefndi Djöflinum úr Paradís í Helvíti.”

Lásagras eða fjögurra laufa* smári á að ljúka upp hverri læsingu, sem það er borið að. Ein aðferð til að láta það vaxa er að taka hryssuhildir í fardögum og grafa svo sem fet í jörð niður. Sé svo vitjað um á Jónsmessunótt, munu grösin vaxin.

Draumagras** eða grasið Grídus hjálpar mönnum til að dreyma það, sem þeim er forvitni á. Það á að taka á Jónsmessunótt, vökva í helguðu messuvíni, leggja það síðan í nýdauðs manns leiði og láta vera þar þrjár nætur. Síðan skal taka það úr moldinni og láta liggja inni í Bíblíunni hjá 63. Davíðssálmi aðrar þrjár nætur. Síðan á að geyma grasið í hveiti og hvítum dúk og leggja það undir hægri vanga, ef menn á að dreyma, hvað þá langar að vita.

Loks er brönugrasið***[Dactylorhiza maculata ssp. Islandica] sem á að taka með fjöru sjávar. Haldið var, að það vekti losta og ástir milli karla og kvenna og stillti ósamlyndi hjóna, ef þau svæfu á því. Það heitir líka hjónagras, elskugras, Friggjargras, graðrót og vinagras. Það skal hafa tvær rætur, þykka og þunna. Sú þykkari örvar kvensemi og líkamlega lysting, en grennri rótina skal gefa manni til hreinlífs.

Úr Sögu daganna eftir Árna Björnsson.

*Getur annað hvort átt við um hvít- eða rauðsmárablöð. Myndin er af hvítsmárablöðum [Trifolium repens]. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

**Einnig kallað mánaðargras,kveisugras og tröllafingur. Ekki er gras til með þessum nöfnum skv. floraislands.is en skv. Galdrasafni á Ströndum er hér um klóelftingu að ræða [Equisetum arvense] og því birtist hér mynd af klóelftingu. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

***Sjá efstu myndina af brönugrösum. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn