Hugtakið Ecological Footprint (vistfræðilegt fótspor) er notað um mælieiningu þess sem við mennirnir þurfum/notum mikið af landi á líftíma okkar, bæði til að koma á móts við neyslu og til að taka á móti sorpinu sem frá okkur kemur, miðað við þá tækni sem nútíminn bíður upp á við öflun og förgun. Mælieiningin sýnir hvað við skiljum eftir okkur og er umfram sjálfbært líf, sem væri í þessu samhengi sama sem núll eða enginn hektari lands.

Ef við skiptum Jörðinni niður á íbúana sem eru í dag um 6,5 milljarðar, fengi hver íbúi um 1,78 hektara. Það er ef að heimurinn væri sanngjarn, sem hann er auðvitað ekki. Sem dæmi um raunveruleikann má nefna að meðalmaður í Bandaríkjunum notar sem samsvarar 9,57 hekturum lands á líftíma sínum en Evrópubúi sem heldur neyslu sinni í skefjum og lifir „umhverfisvænum lífsstíl“ notar samt um 4,8 hektara. Indverjar nota minnst eða 0,5 hektara.

Ef að við reiknum með því að 300.000 Íslendingar eyði svipað og meðal-Ameríkani (sem er ekki fjarri lagi eða?) þýðir það að við séum að ganga á 2.871.000 hektara eða 28.710 km² af Íslandi, þ.e. þriðjung landsins, nú þegar. Ef allir notuðu jafn stóran hlut og Ameríkanar og við Íslendingar, þyrftum við Jarðarbúar að eignast fleiri hnetti til að búa á eða þrjár jarðarkúlur til viðbótar þeirri sem við erum að ganga á núna. Á árinu 2001 fór mannkynið að nota um 1,2* af getu Jarðar eða um 20% meira en hún þolir. Athugið að þetta var árið 2001 og Jörðin sjálf hefur ekki stækkað neitt eða bætt við getu sína til að gefa af sér né taka við síðan.

Þessir útreikningar gera ráð fyrir því að Jörðin sé ekki aðeins eitt allsherjar yfirráðasvæði mannsins og gert er ráð fyrir því að aðrar dýra- og plöntutegundir þurfi einnig sitt lífrými, enda gætum við ekki lifað án þeirra heldur. Svo þessi 12% sem þeim eru ætluð eru auðvitað aðeins reiknað þeim á eigingjörnum forsendum, ekki vegna manngæsku eða vegna virðingar fyrir líffræðilegri fjölbreytni.

*miðað við að 1 sé geta Jarðar.
Til að skoða þetta nánar farið á: ecofoot.org, zerofootprint.net, footprintnetwork.org.

Þegar gjöf er valin er ekki síst mikilvægt að hafa í huga að ákvörðun þín hefur alltaf bein áhrif á umhverfið. Ef gjöfin er flutt langt að og er framleidd úr PVC, áli eða öðrum efnum sem hafa óvéfengjanlega slæm áhrif á umhverfið, bæði við framleiðslu og eftir líftíma, þá ertu kannski ekki að gefa eins góða gjöf og þú heldur.

Að gefa náttúrulegar, umhverfismerktar, siðgæðisvottaðar eða lífrænar gjafir er alltént jákvæðara fyrir umhverfið. Ekki svo að skilja að allt úr plastefnum og málmum sé hræðilega slæmt en mikið af því sem er á markaði í dag er fullt af efnum sem eru óæskileg og hreint og beint eitur fyrir lífríki jarðar og heilsu okkar.

Auðvitað verður að skoða þetta í samhengi við notagildi gjafarinnar og endingu. Ef við getum fært rök fyrir því að ákvörðun okkar sé ekki gerð að óhugsuðu máli er stórt skref unnið. Það tekur tíma að aðlaga sig að því að taka tillit til umhverfisþátta en það er ekki seinna vænna að byrja. Ákvarðanir hvers og eins okkar skipta öllu máli fyrir áframhaldandi líf á þessari jörð.

Það er ekki einu sinni nauðsynlegt að gefa efnislegar gjafir til að sýna hug okkar. Að gefa tíma, þjónustu, heimilsþrif, pössun, snjómokstur, út að borða, gluggaþvott, garðvinnu, bílaviðgerðir, áskrift, sundkort, jógatíma, blómadropanámskeið, myndlistarnámskeið, veisluhald eða ferðalag eru líka skemmtilegar gjafir sem nýtast oft miklu lengur og uppfylla þörf sem fyrir hendi er hjá þeim sem við viljum gleðja.

Ef að það hljómar ekki nógu spennandi og eitthvað áþreifanlegt þarf að vera í pakkanum eru persónulegir heimagerðir hlutir alltaf mjög fallegir. T.d. að prjóna eða sauma eitthvað sérstaklega fyrir viðkomandi, smíða eða mála mynd, laga jurtaolíur eða sápur, tína jurtir um vor, sumar eða haust og laga teblöndur, sultu eða chutney til gjafa.

Sportlegar og menningarlegar gjafir eins og leikhúsmiðar, námskeið, óperumiðar, hótelgisting, ferðalög og heilsuræktarkort gleðja lengi og bera vott um umhyggju bæði fyrir þeim sem fær gjöfin og náttúrunni.

Efri grafík: Eitraðar gjafir. Neðri grafík: Góðar gjafir. Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Frá sólinni berst orkurík geislun með stuttri bylgjulengd. Nokkur hluti þessarar geislunar endurkastast aftur út í geim, annar hluti dreifist í andrúmsloftinu og um helmingur geislunarinnar nær yfirborði jarðar sem sólarljós. Ljósið hitar yfirborð jarðar sem sendir varmann frá sér sem innrauða geislun með langri bylgjulengd. Innrauða geislunin sem ætti að fara aftur út í geim er fönguð af svokölluðum gróðurhúsalofttegundum sem mynda eins konar teppi eða gróðurhús umhverfis jörðina. Þannig kemst meiri sólarorka inn til jarðar en losnar frá henni og afleiðingarnar verða hækkun á meðalhita jarðar og hlýnun andrúmsloftsins.

Helstu gróðurhúsalofttegundir eru koltvíoxíð, vatnsgufa, metan, og efni eins og SF6 sem geta verið þúsundir ára í andrúmsloftinu. Koltvíoxíð myndast við bruna jarðefnaeldsneytis og losnar einnig frá iðnaði og vegna gróðureyðingar. Metan kemur frá búpeningi, úr mýrum og sífrerasvæðum sem eru að bráðna vegna hlýnandi loftslags. Nox efni koma úr áburði, jarðvegi, og frá bruna jarðefnaeldsneytis.

Magn koltvíoxíðs í andrúmsloftinu hefur aukist frá 280 ppm fyrir iðnbyltingu í 375 ppm árið 2005. Meðalhiti jarðar hefur hækkað um 0,7 °C á sama tíma. Helstu afleiðingar loftslagsbreytinga eru taldar vera eftirfarandi:

• Kólnun í heiðhvolfi jarðar.
• Hækkun meðalhita jarðar.·
• Aukning úrkomu.
• Hafís hverfur.
• Yfirborð norðurhvels hitnar að vetri til.
• Yfirborð sjávar hækkar.
• Tíðari stormar.·
• Gróðurbelti jarðar færast til.

Leiðir til þess að berjast við loftslagsbreytingar:

• Tæknilegar lausnir – minni mengun.
• Tæknilegar lausnir – taka CO2 úr andrúmsloftinu.
• Breyttur lífsstíll – minni neysla.
• Minnka brennslu olíu og jarðefnaeldsneytis.
• Fræðsla um loftslagsbreytingar.

Jafnvel þótt mannkynið sé aðeins lítið brot af öllu lífkerfi jarðar hefur það mun meiri áhrif á umhverfi sitt en stærð þess gefur til kynna. Vegna þess hve áhrif mannsins á umhverfið og náttúruna eru umfangsmikil er erfitt að ákveða hvað sé náttúra og hvað sé manngert umhverfi. Ósnert náttúra og ósnortin víðerni eru á hverfanda hveli og sumir halda því jafnvel fram að ósnortin náttúra sé varla lengur til á jörðinni.

Tækniþróun mannsins hefur minnkað hættuna á náttúruhamförum. Þrátt fyrir það er framtíð siðmenningarinnar nátengd umhverfislegum þáttum. Það eru mjög flókin tengsl á milli stigs tækniþróunar og umhverfisbreytinga. Mannkynið veldur í dag mengun, eyðingu skóga og umhverfisslysum. Mannkynið hefur valdið beint eða óbeint útrýmingu margra dýrategunda.

Maðurinn nýtur náttúrunnar bæði sér til ánægju og sem efnahagslegra gæða. Vinnsla náttúruauðlinda er ennþá undirstaða hagkerfis heimsins. Náttúrleg gæði hafa þannig ennþá umtalsverð áhrif á auðlegð þjóða.

Mynd: Ef allur heimurinn myndi lifa eins og íslendingar og ameríkanar gera í dag (með rányrkju og ósjálfbærri notkun auðlinda jarðar) þyrftum við fjórar jarðir til viðbótar.

Framkvæmdastjóri Sameinðu þjóðanna gagnrýnir leiðtoga G8 ríkjanna harðlega fyrir að setja sér ekki markmið um verulegan samdrátt í útstreymi gróðurhúsalofttegunda til að forðast loftslagsbreytingar.

Hann nefnir sérstaklega að leiðtogar G8 verði að setja metnaðarfull markmið fyrir árið 2020.

"This is politically and morally imperative and a historic responsibility for the leaders... for the future of humanity, even for the future of Planet Earth," sagði Ban ki-Moon við fréttamann BBC.

Sjá frétt BBC.

Línurit: Þróun lofthita í heiminum frá árinu 1850 til dagsins í dag, af news.bbc.co.uk.