Nú er hart í ári fyrir smáfuglana okkar, víða djúpt að kroppa í gegnum snjóinn. Það er því mikilvægt að við hugsum til okkar litlu vina og gefum þeim lítið eitt af borði okkar, það munar um það. Það er auðvitað hægt að fara út í búð og kaupa poka af fuglafóðri en við gömlum eplum, ögn af fitu eða öðrum matarafgöngum verður varla fúlsað. Varast ber þó að gefa þeim haframjöl því það getur bólgnað upp í maga þeirra.

Fuglaverndarfélag Íslands gefur eftirtalin ráð: „Í kuldum og frosthörkum þurfa fuglarnir mikla orku til að halda á sér hita og því er fita ein besta fæðan handa þeim. Margir gefa fuglum fitu sem fellur til á heimilum eins og tólg, kjötsag, flot og mör, en þessi fæða er mjög vinsæl hjá mörgum fuglum. Kjötsag er hægt að fá í kjötvinnslum og þeim kjötbúðum eða kjötborðum, þar sem kjöt er sagað. Samkeppni er þó töluverð um sagið, t.d. við hundaeigendur. Mör er hægt að kaupa á haustin, þegar slátur er selt og stundum í kjötvinnslum fram eftir vetri. Aðra kjötafganga er líka hægt að brúka. Á jólum er tilvalið að færa fuglum hangiflotið. Ýmsir blanda fitu, t.d. tólg, smjörlíki eða matarolíu, saman við aðra fæðu, eins og brauð og jafnvel korn. Slík fæða heldur oft í lífi í fuglum, sem hafa hrakist hingað um haustið og reyna að þreyja þorrann og góuna. Nefna má hettusöngvara, glóbrysting og ýmsar finkur sem dæmi um þess háttar hrakningsfugla.“

Á sama hátt og soðnar kartöflur eru undirstaða allrar kartöflueldamennsku má líta á bökuðu kartöfluna sem hulstur af skinni sem heldur utan um innvols sem má blanda með salti og kryddi, smjöri, eggjum, kavíar eða osti og breyta þannig að vild. Stundum er kartaflan bökuð aftur eftir að innihaldinu hefur verið skóflað út og því umbreytt.

Bökunarkartöflur ættu að vera nokkuð stórar og þær mega vera mjölmiklar. Þegar kartöflur eru bakaðar þarf hitinn að vera hár. Gera þarf ráð fyrir að minnsta kosti klukkustund. Oft tekur það lengur. Séu kartöflurnar settar beint á plötu eða grind í ofninum verður skinnið stökkt. Ef skinnið er núið með olíu verður það mýkra. Sumir rista lítinn kross í kartöfluna svo gufan komist út, einkum þegar hún á lítið eftir til að fullbakast. Indíánar eru sagðir baka sínar kartöflur grafnar í sand sem má vel gera í stóru fati. Aðrir leggja kartöflurnar í fat með grófu, náttúrulegu salti í botninum.

Séu kartöflur vafðar í álpappír eða settar í lokað ílát soðna þær í eigin raka, hvort sem er í ofni eða á grilli. Svo má skera kartöfluna í sneiðar en láta þó botninn haldast heilan svo hún opni sig í eins og ílangt blóm og flettist út, olíubera hana og krydda með timjan eða sesamfræjum. Þá tekur töluvert skemmri tíma fyrir hana að bakast og hitinn má vera góður meðalhiti.

Enn ein aðferð er að stinga hreinum þriggja tommu nagla gegnum kartöflurnar til að leiða hitann inn að miðju og skera litlar sneiðar af hvorum enda til að hleypa út raka. Þetta styttir bökunartímann.

Stundum, þegar tími hefur ekki unnist til að fara út í garðinn eða það er vetur og við erum hugmynda- eða ráðalaus fyrir kvöldmatinn, þá hjálpar að taka pott út úr skápnum, láta hann á eldavélina og sjá hvort hann talar til okkar. Panna eða þungur steypujárnspottur kallar á aðra hugsun og önnur viðbrögð heldur en lítill, léttur stálpottur, sem olía eða feiti er sjaldan eða ekki sett í, og hann því ekki notaður til steikingar af neinu tagi. Það eru tvær aðalaðferðir til að fikra sig eftir.

Að byrja með olíu
Segjum að við höfum tekið fram þunga, bláa pottjárnspottinn. Þá er eðlilegt að byrja með olíu, sem þarf ekki að vera kaldpressuð því við ætlum að hita hana hvort sem er. Þegar olían er komin í pottinn fer að verða spurning um hvítlauk, perlulauk eða búðarlauk sem er brytjaður og látinn meyrna. Ef á að nota karrí, papriku eða cayennepipar fer það í núna.

Grunnurinn að þessari máltíð er annaðhvort kartöflur, hrísgrjón, hirsi eða linsubaunir. Á veturna er gott að blanda saman hrísgrjónum, linsubaunum, kartöflum og grænmeti. Nú er bætt út í pottinn 3 bollum af vatni fyrir grjónin og baunirnar og 1/3 bolla fyrir grænmetið. Þegar suðan kemur upp á vatninu fer í pottinn 1 bolli af hrísgrjónum og 1/2 af linsubaunum, 4-5 kartöflur heilar eða í pörtum og svo annað grænmeti svo sem hvítkál, grænkál, sellerí eða beðja, líka má nota gulrætur eða rófur, einnig þurrkaðar eða frystar kryddjurtir. Sem sagt helmingi meira vatn en grjón og/eða baunir og um það bil 1/3 bolla af vatni til viðbótar fyrir grænmetið. Þetta fer svolítið eftir því hvað suðan er sterk og hvað mikið gufar upp meðan á henni stendur. En best er að sjóða varlega og ætla sér tíma og bæta í vatni ef þarf.

Áður en flensa fer að herja og jafnvel eftir að hún er búin að stinga sér niður má gera hóstameðal með því að skræla hvítlauk – heil 24 rif og stinga niður í 250 g af hunangi. Láta standa í 7–10 daga og fara svo að borða úr krukkunni, ef hóstinn er þá ekki farinn, hunangið og hvítlaukinn saman. Það er svo gaman að borða þetta að manni léttir allavega við það eitt.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum. Mynd af vitaminsdiary.com

Það er eðlilegt að breyta um mataræði eftir árstíðum. Á vorin og yfir sumartímann borðum við gjarnan græn blöð. Á haustin og veturna vill líkaminn frekar rótarávexti og hvíla sig frá blaðsalati yfir dimmasta skammdegið. Nú er gott að hafa saman kartöflu- og rófustöppu. Í það eru mjölmeiri og eldri kartöflur betri. Sjóðið saman kartöflu- og rófubita í svolitlu vatni. Hlutföllin mega vera 2 bollar af kartöflum og 1 bolli af rófum eða gulrótum. Best er að vatnið sé svo lítið að það rétt dugi til að sjóða án þess þó að kartöflurnar brenni við. Ef enn er vatn í pottinum þarf að hella því frá, setja í væna klípu af smjöri og ögn af mjólk eða rjóma, eftir því hvað stappan er blaut, og svo ögn af múskati, salt ef vill, og slá allt saman með stöppu eða vélþeytara. Í þetta er gott að setja brytjað grænkál, steinselju, jafnvel spírur, finnist eitthvað í frystinum, búrinu eða garðinum.

Gulrótasúpa
1/2 kg gulrætur
1/4 kg kartöflur
1 1/2 lítri vatn eða (kjöt)soð
1 msk söxuð steinselja (má vera úr frystinum)
graslaukur ef til er (má líka vera úr frystinum)

Gulræturnar eru hreinsaðar og sömuleiðis kartöflurnar, skornar smátt og soðnar uns þær eru meyrar. Sett í matvinnsluvél og maukað. Saltað ef vill. Setjið út í 3 msk rjóma, saxaða steinselju og graslauk. Svo má halda eftir svolitlu af gulrótunum, mauka þær ekki en skera smátt og bæta út í súpuna síðast, ef maður vill hafa súpuna sparilegri. Þessa súpu má jafna með 2 eggjarauðum. Þetta er dönsk uppskrift. Það sést á henni.