Náttúran.is

Kerfill

Hann er fjölær planta og fer að stinga upp kollinum strax og snjóa leysir og frost að linast. En hægt fer hann, og oft er löng bið eftir að fyrstu blöðin náist inn eftir að fyrst fer að örla á þeim. Það er svolítið lakkrísbragð af kerfli og blöðin fíngerð. Nafnið kemur úr frönsku og þar hefur hann verið notaður frá fornu fari. Hann er góður sem salatjurt, meðan blöðin eru ný . Bragðið er milt og þó er plantan nokkuð stórvaxin. Það er því hægt að nota kerfilinn í miklum mæli einmitt í maímánuði meðan beðið er eftir að salatið spretti. Í Grasnytjum Björns er ekki minnst á kerfil en Eggert hefur hann í miklu uppáhaldi og vill nota saman við salat og til bragðbætis í „soð“súpur, stöppur og kálgrauta.

Kerfillinn blómstrar um mánaðamótin maí–júní hvítum blómklösum, sem ilma skemmtilega. Hann er vorjurt og eftir blómstrun er hann minna áberandi, enda hafa þá aðrar jurtir tekið við sem matplöntur, en það má slá hann, eins og önnur villt grös, til að fá ný blöð yfir sumarið. Fyrir utan að nota kerfilinn hráan og í heita rétti má nota hann í te. Blómin má djúpsteikja. Það er auðvelt og fljótlegt að þurrka hann en bragðið er ekki sterkt. Hann er talinn hafa bætandi áhrif á meltingu og losa slím úr lungum.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.
Grafík: Hildur Hákonardóttir.

Einkunn

Leyndardómar hóffífilsins

Hóffífill [Tussilago farfara] er nú að komast í blóma en á vefnum liberherbarum.com er heilmikið efni að finna um jurtina og hvar frekari fróðleik er að finna.

Á floraislands.is segir Hörður Kristinsson svo um jurtina:

Hóffífill [Tussilago farfara] er slæðingur sem hefur breiðst mjög út á höfuðborgarsvæðinu síðustu áratugi. Hann mun einnig vera kominn til nokkurra annarra bæja á Suðvesturlandi og Norðurlandi. Á sumrin er hann mest áberandi fyrir hin stóru, stilkuðu blöð sem minna lítið eitt á rabbarbara. Þá eru blómin ekki sýnileg, þau koma fram snemma á vorin og falla fljótt.

Arnbjörg Linda Jóhannsdóttir segir m.a. um hóffífilinn í bók sinni Íslenskar lækningajurtir:

Plöntuhlutar sem notaðir eru: Blöð, blómknappar og ný útsprungin blóm.
Söfnun: Fyrri hluti sumars
Áhrif: Róandi og mýkjandi, losar slím úr öndunarfærum. Útvortis er hóffífillinn græðandi og mýkjandi.
Notkun: Hóffífill er mikið notaður við alls kyns hósta, eins og ættkvíslheitið Tussilago bendir til (tussis = hósti). Hann er einkar góður við þurrum, heitum hósta, krampakenndum hóstaköstum og asma.
Hóffífillinn hefur alltaf þótt sérstaklega góður fyrir börn. Útvortis má nota hóffífilinn í bakstri á bólgur og sár.
Virk efni: Barksýrur, bitrir sykrungar, inúlin, sink og slímefni.

Efri myndin er tekin af hóffífli í blóma þ. 27. 04.2008, við veginn upp að Reykjadal ofan við Hveragerði. Neðri myndin er tekin 03.08.2008 í Lækjarbotnum. Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Doktorsritgerð í lífefnafræði - Rannsóknir á íslenskum lækningajurtum

Dr. Steiný ór Sigurðsson varði doktorsverkefni sitt, Chemical composition and biological activity of some Icelandic medicinal herbs, við Háskóla Íslands þann 23. nóvember. Doktorsgráðan er afrakstur umfangsmikilla rannsókna sem Steiný ór hefur unnið að síðan árið 1995 undir leiðsögn Dr. Sigmundar Guðbjarnasonar, prófessors í lífefnafræði, en hann hóf rannsóknirnar þremur árum áður.

Rannsóknastarfið hefur leitt í ljós að íslenskar lækningajurtir innihalda mörg efni sem sýna lífvirkni. Slík efni geta ný st í heilsufarslegu tilliti og til forvarna. Niðurstöðurnar eru sérstaklega áhugaverðar í sögulegu samhengi, því þær varpa nokkru ljósi á að fyrri kynslóðir hafi oft haft á réttu að standa varðandi lækningamátt íslenskra jurta.

Tæplega fjörutíu jurtir voru rannsakaðar, en mest áhersla lögð á ætihvönn, (Angelica archangelica á latínu). Hvönnin hefur verið þekkt lækningajurt frá því fyrir landnám Íslands, en talið er að íslensk hvönn innihaldi meira af lífvirkum efnum en sama jurt sem vex í suðrænni löndum. Fræðigreinar tengdar rannsóknarstarfinu hafa birst í erlendum, ritrýndum vísindatímaritum.

SagaMedica-Heilsujurtir ehf. er íslenskt fyrirtæki, stofnað árið 2000 til að hagnýta þessar merkilegu rannsóknir. Vörur SagaMedica innihalda efni sem eru meðal annars notuð við tíðum næturþvaglátum, til að viðhalda heilbrigðu minni, til að fyrirbyggja kvef og draga úr kvíða. Fleiri vörur eru væntanlegar og fyrirtækið leggur nú allt kapp á aukinn útflutning inn á stóra markaði erlendis og markaðssetningu á vefnum.

Einkunn

Að lækna sjálfan sig

Eins og það er skemmtilegt að fara út og finna í matinn og leita ákaft að fyrstu vorjurtunum, þá er viss léttir í því fólginn að ná öllu undir þak þegar veturinn kemur. Sumir hafa safnað meira en aðrir. Sumir eiga stærri og betri geymslur með sultum, sykruðum hvannaleggjum og tejurtum. Þeir eiga rótarávexti í kaldri kompu, fjallagrasapoka og vel merkt box af frystu grænmeti í kælinum. Sumir hafa borist meira á og útbúið framandi góðmeti eins og pestó eða lagt í vín. Það er gott í vetrarbyrjun að líta svolítið yfir birgðirnar, athuga að merkingar séu í lagi, allt gleymist undrafljótt. Taka sér svo stund til að vera svolítið ánægður með sjálfan sig. Að því loknu má taka fram grasafræði- og jurtabækur, lesa sér til yfir veturinn og gera áheit um að safna eða rækta eða sérhæfa sig næsta vor.

Kvefið
Ef þú lætur það eiga sig stendur það í þrjár vikur og ef þú tekur eitthvað við því stendur það í þrjár vikur líka, sagði einhver læknisfróður. Það er samt betra að reyna, það bætir skapið og hugann og vonandi hálsinn og nefrennslið. Vandinn er sá að það er svo erfitt að lækna sjálfan sig. Sá sem er veikur þarf helst að hafa einhvern annan til að útbúa mixtúrur, bakstra og gufuseyði og dekstra sig til að taka þær. Það er stór hluti af heiluninni að fá hjálp og samúð.

Engiferrót við kvefi
Sumir kokkar segja að aldrei sé hægt að nota of mikið af engiferrót eða hvítlauk og víst er hvort tveggja hollt. Gott er að hita sneiðar af engiferrót og sítrónum í vatni og drekka við kvefi. Þetta er heilnæmur drykkur og þægilegur ef hita þarf eitthvað handa mörgum, t.d. á námskeiðum. Hann má vera annaðhvort heitur eða volgur og er alltaf hressandi. Venjulegt engiferduft, sem fæst í verslunum, er til margra hluta nytsamlegt, bætir meltingu og örvar blóðrás og bragðið venst vel ef engiferið er hrært út í jógúrt eða súrmjólk.

Hvítlaukur gegn hósta
Áður en flensa fer að herja og jafnvel eftir að hún er búin að stinga sér niður má gera hóstameðal með því að skræla hvítlauk – heil 24 rif og stinga niður í 250 g af hunangi. Láta standa í 7–10 daga og fara svo að borða úr krukkunni, ef hóstinn er þá ekki farinn, hunangið og hvítlaukinn saman. Það er svo gaman að borða þetta að manni léttir allavega við það eitt.

Einkunn

Krabbabaramauk

Heiti: Krabbabaramauk
Höfundur: Úr gamalli bók/Magnús
Innihald: 2,5 lítri rabbarbari, 1 lítri krækiber, 2,5 kg sykri eða minna (!)
Aðferð: Sjóða rabbabara og sykur saman (kannski hálftíma) og þegar útlit er fyrir að sultan sé til eftir ca. 20 mín. þá er krækiberjunum skutlað út í. Eitthvað af berjunum springa, en skemmtilegast ef það næst að halda slatta þeirra ósprungnum. Flottur litur á sultunni og spennandi kúlur á svamli í sultunni!
Ef berin eru soðin of lengi, verður maukið/sultan ljómandi góð, en þá verður maður að þola gróft berjahratið sem er ekkert sérstaklega spennandi.
Um uppskriftina: Las þetta í gamalli uppskriftabók. Eina nýjungin er nafnið!

Uppskriftasöfnunin hér á Náttúrunni tekur við öllu sem þér finnst spennandi. Sérstaklega áhugavert er að fá uppskriftir sem innihalda hráefni úr náttúru Íslands. Grasaskjóðan* tekur aftur á móti við öllum almennum upplýsingum um jurtir og notkun þeirra, fyrr og nú, og kemur efninu á framfæri.

*Grasaskjóðan er söfnunargrunnur fyrir uppskriftir og annan fróðleik um  jurtir sem safnað er í Grasa-Guddu, gagnagrunn um jurtir sem Náttúran vinnur að um þessar mundir.

Efri myndin er af rabarbarastönglum og sú neðri af krækiberjalyngi, krökktu af krækiberjum. Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn