Náttúran.is

Foss

Á Græna kortinu er hægt að fá upplýsingar um fossa.

Skilgreiningin sem við flokkum eftir er eftirfarandi:
Fossar sem hafa alþjóðlegt gildi vegna náttúrufegurðar, hæðar, eða annarra sérkenna.

Sjá nánar um fossa hér á Græna kortinu undir flokknum „ Foss".

Grafík: Myndtákn Green Map® System flokksins „Foss“, hannað af Guðrúnu A. Tryggvadóttur sem tillegg til Green Map kerfisins.

Einkunn

Á slóðum Sigríðar í Brattholti

Táknrænt gildi Gullfoss í íslenskri náttúrusýn er umfjöllunarefni Upplits, menningarklasa uppsveita Árnessýslu, sunnudagskvöldið 29. maí kl. 20.00. Segja má að staðarvalið sé táknrænt – en viðburðurinn fer fram á Hótel Gullfossi í Brattholti og það er Unnur Birna Karlsdóttir sagnfræðingur sem flytur fyrirlestur.

Hvernig blandaðist Gullfoss inn í fossamálin í byrjun 20. aldar? Um hvað snerist „fossmálið“ og af hverju lifir það í sögunni? Hvers vegna skrifaði Sigríður í Brattholti forseta Íslands bréf? Hver er saga hugmynda um nýtingu eða verndun Gullfoss? Hvaða sess skipar Gullfoss í íslenskri náttúrusýn í dag? Um þessi atriði og fleiri verður fjallað í fyrirlestri Unnar Birnu um Gullfoss í umræðu um virkjanir frá því upp úr aldamótunum 1900 og fram til þessa dags. Sjónum verður beint að táknrænu gildi fossins og þætti Sigríðar í Brattholti í að móta þá sögu. Erindið byggist á nýlegri doktorsritgerð Unnar Birnu í sagnfræði sem út kom hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi árið 2010 með titlinum, „Þar sem fossarnir falla“.

Aðgangur er ókeypis og allir velkomnir.

Ljósmynd af Gullfossi af pictures.traveladventures.org.

Einkunn

Óbyggðir og erlendir ferðamenn

Arthúr Björgvin Bollason flutti þetta magnþrungna erindi á málþingi um gildi landslags á hálendi Íslands sem haldið var í Norræna Húsinu 21. október árið 2000.

Í frægri grein sem dr. Sigurður Þórarinsson skrifaði fyrir hartnær hálfri öld um „Fossa á Íslandi“ lýsir hann viðhorfi sínu til þessa mikla náttúruafls með eftirfarandi orðum:

„Því er nú mjög á lofti haldið, og vissulega með veigamiklum rökum, að í fossum landsins búi nokkur af framtíð þjóðar okkar, er byggist á þeim verðmætum sem mæld eru í kílóvattstundum. En þar við liggur einnig brot af framtíðarhamingju þjóðarinnar, að hún gleymi ekki að í fossum landsins búi einnig verðmæti sem ekki verða metin til fjár, en mælast í unaðsstundum“.

Þegar við lesum þessi orð dr. Sigurðar Þórarinssonar vaknar sú spurning, hver þau verðmæti séu sem hann er að tala um. Þessi verðmæti, segir hann, verða ekki metin til fjár, heldur mælast þau í unaðsstundum. Sú hugsun sem Sigurður opinberar í þeim skrifuðum orðum felst í því að til séu verðmæti sem séu annars eðlis en þau sem felast í verðbréfum, verðmæti sem eru jafnvel allsendis óskyld krónum og aurum, vöxtum eða vaxtavöxtum; verðmæti sem skila okkur annrs konar hagnaði en hlutabréf á markaði. Þarna er höfundur bersýnilega að skírskota til annarra þarfa en þeirra sem tengjast efnislegri tilvist okkar, - þarfa sem varða sálina, tilfinningarnar, „andann“ eða hvað við viljum kalla þann þátt mannskepnunnar sem hér á í hlut. Sigurður er að tala um það hjartansmál sem Þorsteinn Erlingsson skáld gerði að yrkisefni í kvæðinu sínu um fossana á æskuslóðum í Fljótshlíðinni:

„Þó þeir ættu aungva sál / eða skiftu hljómi / sungu þeir heilagt hjartansmál / hver með sínum rómi“.

Og síðar í kvæði sínu „Fossanið“ bætir skáldið við:

„Hljóðin snjöllu úr hamraþröng / heiðra ég öllu meira / þar eru tröll og syngja söng / svo að fjöllin heyra“.

Hér gerir Þorsteinn Erlingsson það sem skáldum hefur löngum verið tamt: hann holdgerir náttúruna og gefur henni mál. Fossniðurinn er söngur tröllanna sem þau syngja fyrir fjöllin. Í kvæðinu sem Þorsteinn yrkir í Danmörku kemur líka fram að það sé ekki á færi annarra en Íslendinga að skilja óðinn sem fossarnir flytja:

„Hárra fjalla frægðaróð / fossarnir mínir sungu; / það hefur enginn þeirra ljóð / þýtt á danska túngu“.

Í ljóði Þorsteins Erlingssonar, Fossaniður, lætur skáldið hugann hvarfla til þess tíma þegar það óx úr grasi og heyrði tröllin syngja í fossunum fyrir ofan bæina í Fljótshlíðinni. Fossniðurinn, tröllasöngurinn, verður skáldinu kveikja að ljóði sem í raun fjallar um heimþrá, söknuð eftir landinu og sælli sumartíð, þegar fossarnir sungu „sama létta braginn…upp um alla hlíð / endilangan daginn“. Og úr því minnst er á hughrifin sem fossarnir hafa vakið þá má nefna það sem Sigurður Nordal skrifaði forðum daga um þann sem er þeirra voldugastur. Í ritgerð frá þriðja áratug 20stu aldar lýsir Sigurður Dettifossi með eftirfarandi orðum:

„Reynið þér að hugsa yður Dettifoss, sem ekki hafið séð hann. Jökulsá á Fjöllum, eitt af agalegustu fljótum þessa lands, vaðlaus milli fjalls og fjöru, fellur þar ofan í endann á 170 feta djúpri gjá. Ferðamaðurinn kemur á vesturbakkann, sér ána hverfa ofan í gljúfurkverkina og breiðast fram af austurbrúninni. En fossinn streymir ekki í jafnri sífellu, hann dettur. Straumþungi árinnar er svo ógurlegur, bjargið svo þverhnípt, að vatnið þeytist fram af brúninni í óskaplegum flekum, sem springa og sundrast í fallinu, leysast sundur í vatnsstjörnur, sem þjóta í allar áttir og draga eftir sér úðahala. Nafnið Dettifoss er valið með glöggri athugun. Nýir og nýir flekar detta hver ofan á annan, hverfa ofan í mökkinn í gljúfrinu. Fossinn fellur endalaust og breytir þó mynd á hverju andartaki. Hann seiðir augað til sín - allt í einu finnst áhorfandanum bakkinn þjóta með hann út í geiminn með ógnarhraða og grípur ósjálfrátt hendinni eftir einhverju að halda sér í. Og hugann sundlar eins og augað. Þessi vitlausi, tilgangslausi tryllingur plægir sálina. Menn standa eins og frammi fyrir dómstóli, þar sem hið dýpsta í þeim er knúið fram. Vitið skilur ekki. Viljinn bognar.“

Lokaorðin í þessari lýsingu Sigurðar Nordals á áhrifum fossins eru býsna athyglisverð. Hér má beinlínis skilja orð fræðimannsins sem svo að hann sé að vísa til trúarlegrar reynslu: menn standa eins og frammi fyrir dómstóli, þar sem hið dýpsta í þeim er knúið fram. Fossinn vekur í brjósti þess sem á hann horfir djúpa kennd, snertir einhvern kjarna, einhverja kviku sem leynist innst og dýpst í hverjum og einum. Seiðandi og tryllingslegur flaumurinn, þetta ógnvekjandi hamsleysi náttúrunnar, er ofvaxið mannlegum skilningi. „Vitið skilur ekki“. Hughrifin eru handan allra marka mannlegrar skynsemi, þau eru á öðru sviði. Yfirþyrmandi máttur vatnsins, kraftur þessarar voldugu höfuðskepnu smýgur inn í sálina, flekarnir sem þeytast fram af klettabrúninni og springa og sundrast í fallinu, koma róti á tilfinningar þess sem verður vitni að þessu vitlausa og tilgangslausa sjónarspili. Og það er einmitt lóðið: þessi tryllingur er með öllu vit- og tilgangslaus. Mikilfengleiki þessa stórbrotna náttúruundurs höfðar ekki til vitsmuna, heldur tilfinninga. Þýski heimspekingurinn Immanúel Kant gerði á sínum tíma greinarmun á tvenns konar fegurð: annars vegar talaði hann um „náttúrufegurð“ og hins vegar um „listræna fegurð“. Annars vegar er sú fegurð sem hrífur okkur „beint“, án þess að skilningur eða skynsemi komi þar nærri. Hins vegar er sú fegurð, sem við „skiljum“ og skýrgreinum með hjálp vitsmunanna. „Náttúrufegurð“ sagði Kant "er fagur hlutur. Listræn fegurð er aftur á móti fögur hug-mynd af einhverjum hlut". Og þegar við hrífumst af fögrum hlutum í náttúrunni, sagði Kant, þá er slík hrifning laus við allan ásetning, óháð öllum hagsmunum, hverju nafni sem þeir nefnast. Og þessi mannlegi hæfileiki, að geta hrifist af náttúrunni og notið þeirrar fegurðar sem hún býr yfir, gerir okkur í stakk búin til að laðast að fyrirbærunum, elska þau „eins og þau eru“, án þess að hafa neinn framandlegan tilgang í huga eða vilja „hagnast“ á þeim með nokkrum hætti. Og þar með hefur þessi umræddi hæfileiki jafnframt fengið aðra og merka vídd. Þar með hefur hann nefnilega tengst siðferðinu og siðferðisvitundinni: í þeim efnum varðar mestu að við umgöngumst hvert annað með þá hugsýn að leiðarljósi, að hver og einn einstaklingur er tilgangur í sjálfum sér; okkur leyfist m.ö.o. aldrei að nota hvort annað sem tæki í framandlegum tilgangi, eða með það fyrir augum að „hagnast“ á því. Þetta er mikilvægur kjarni í allri siðfræði Kants og þessi siðfræði gegnir stóru hlutverki í stjórnarskrám allra vestrænna ríkja. Til að einfalda þetta tal um samband fegurðar og siðlegrar breytni má kannski segja að kjarninn í þessu öllu sé sá að fögur náttúra geri okkur, hvert og eitt, að betri manni. Náttúrufegurð hafi - m.ö.o. - mannbætandi áhrif á þann sem hennar nýtur. Og þá eru enn ótalin þau áhrif sem fögur náttúra hefur á ímyndunaraflið og margir hugsuðir - þeirra á meðal Kant - hafa gert sér mat úr. Þessum áhrifum hefur meistari Þórbergur lýst á snjallan hátt í bók sinni „Steinarnir tala“, þar sem hann fjallar um æskuárin í Suðursveit. Þar víkur hann einmitt, með svolítið öðrum hætti en Kant, að þeim mun sem hann telur vera á náttúrulegum og manngerðum hlutum.

„Af öllum „dauðum hlutum“ segir Þórbergur „fannst mér steinarnir vera mest lifandi.

Það var af því að þeir voru náttúrulegastir og mundu lengst aftur. Það hafði enginn umskapað þá og neytt þá til að vera öðru vísi en náttúran hafði gert þá. En hinir „dauðu hlutirnir“ voru afmyndaðir af mönnum og ónáttúrlegir, og mér fannst þeir hafa glatað miklu af sálu sinni, með því að vera gerðir svona…" Og sá texti er að líkindum vandfundinn á íslenskri bók, þar sem því er lýst af öðrum eins næmleika, hvílík áhrif einn steinn getur haft á mannlegt ímyndunarafl og í lýsingu Þórbergs á steininum góða sem hann festi sjónir á í fjallshlíðinni fyrir ofan bæinn Hala í Suðursveit:

„Það var eitt við þennan stein, sem gerði hann furðulegan og ólíkan öllum steinum öðrum, og nú ætla ég að segja það, þó að það sé ótrúlegt. Hann var alltaf ósýnilegur nema í sólskini og sást þó aldrei í sólskini fyrr en sól var komin um það bil í hádegisstað. Eftir það sást hann allan daginn , meðan sól skein á hann. En undireins og sólsett varð þarna uppi í Mosunum eða ský dró þar fyrir sólu, þá varð hann aftur ósýnilegur. Þá var eins og það hefðu verið ofsjónir í mér, að hann hefði verið til. Þetta var óhugnanlega dularfullt.

Það voru þessi hamskipti steinsins úr ósýnilegri veru í sýnilega og aftur í ósýnilega í björtu, sem gerðu hann merkilegri en alla aðra steina í fjallshlíðinni, kannski í öllum fjallshlíðum í heiminum. Þarna stóð hann í grjótskriðu uppi í Mosunum eins og ljósbleik hulduvera, ólíkur öllum öðrum steinum, einn sér, algerður einstæðingur. Hann hafði engan til að tala við. Ég vorkenndi honum. Mér fannst honum hlyti að líða illa af því, hvað hann var einmana, eins mikið lifandi og hann var".

Einkunn

Farfuglar bjóða þér í gönguferð í Valaból í dag

Í tilefni af Grænum apríl bjóða Farfuglar öllum áhugasömum upp á gönguferð í Valaból í Hafnarfirði í dag þ. 28. apríl.

Lagt verður af stað frá bílaplani rétt fyrir ofan Kaldársel kl. 18:00 og reiknað er með að gangan taki um 2 tíma. Göngufólk taki með sér hlýjan og skjólgóðan fatnað en Farfuglar bjóða upp á heitt kakó og kruðerí þegar áð verður við Músarhelli.

Farfuglar reka 12 farfuglaheimili víðs vegar um landið, þar af tvö í Reykjavík. Sjá öll farfuglaheimiin hér á Grænum síðum í flokknum Þjónusta::Ferðaþjónusta::Farfuglaheimil sem og á Græna Íslandskortinu í flokknum Umhverfisvæn ferðaþjónusta.

Einkunn

Það var ekki einungis Svandís Svavarsdóttir sem sá að Landsvirkjun hygðist múta sveitarstjórn Flóahrepps!

Varðandi nýlegan úrskurð Hæstaréttar um að umhverfisráðherra Svandís Svavarsdóttir hafi brotið lög með því að neita að samþykkja hluta aðalskipulags Flóahrepps á sínum tíma skal hér ryfjað upp hvernig þetta leit út og hvað olli því að jafn mikil andstaða varð við áætlanir um virkjanir við neðri hluta Þjórsár og raun bar vitni.

Í grein sem höfundur skrifaði eftir kynningu á aðalskipulagstillögum þ. 13. júní 2007 er reifað hvernig Landsvirkjun hugðist koma vilju sínum fram gagnvart fjárvana sveitarfélagi til að koma áætlunum sínum í verk. Salurinn var troðfullur og mikil reiði brast út meðal fundargesta þegar ljóst var hvernig Landvirkjun hafði heillað sveitarsjórnarmenn til fylgilags við sig með því að kosta verk sem sveitarfélagið hafði ekki efni á.

„Áður var reyndar ekkert í boði fyrir framtaksemi Landsvirkjunar á 70 hektar svæði við Urriðafoss en nú eru s.s. í boði að laga tvo vegi (vegbætur fyrir Urriðafossveg og Hamarsveg við lok framkvæmdatímans), bætt gsm-samband, ný vatnsaðveitulögn og rúsínan í pysluendanum, til að bæta fyrir skerðingu sem yrði vegna hvarfs Urriðafoss og ferðamannafæð þess vegna, en það myndi þá vera „útsýnispallur“ þar sem að ferðamönnum gæfist tækifæri til að skoða virkjanaframkvæmdir og mannvirki Landsvirkjunar, séð frá Flóanum.“

Sjá greinina í fullri lengd hér.

Einkunn