Náttúran.is

Myrkurfundur Græna netsins - Hversu verðmætt er myrkrið?

Snævarr Guðmundsson landfræðingur og leiðsögumaður er gestur Græna netsins, félags jafnaðarmanna um umhverfið, náttúruna og framtíðina á fundi í Golfskálanum á Seltjarnarnesi um myrkurgæði og ljósmengun. Snævarr hefur kannað ljós og myrkur að næturlagi á ýmsum stöðum á höfuðborgarsvæðinu og komist að því meðal annars að ljósmengun í einstökum sveitarfélögum er mest í Kópavogi, sem er þeirra upplýstast – en myrkrið er hinsvegar mest á Seltjarnarnesi og Álftanesi. Á svæðinu öllu er næturbirta, og þar með hulinn næturhiminn – frá fjórum til sjö sinnum meiri en á Þórshöfn, þar sem enn er stjörnubjart þegar vel viðrar að nóttu.

Líklega er höfuðborgin með grannbæjum eitt af upplýstustu byggðarsvæðum jarðar miðað við höfðatölu, og ekkert undarlegt við að Íslendingar vilji hafa ljós í skammdeginu. Ljósmengun fylgja hinsvegar ýmsir ókostir, þeirra mestur sá að næturhiminn hverfur og stjörnur sjást ekki fyrren talsvert utan við miðbæina. Kynslóðir borgarbarna alast því upp án þess að njóta stjarnanna – og fyrir ferðamenn dregur úr aðdráttarafli Reykjavíkur sem ævintýraborgar myrkurs og norðurljósa.
Margt má hinsvegar gera til að draga úr mengun af ljósum án þess að valda óþægindum fyrir umferð, atvinnulíf og sálarástand íbúanna, og er reynt víða erlendis. Hér heima standa Borgnesingar fremstir í flokki við að vinna gegn ofnotkun ljósa í byggð.

Fundur Græna netsins um verðmæti myrkursins verður haldinn laugardaginn 14. janúrar og hefst kl. 17:00, eftir sólsetur, í Golfskálanum á Seltjarnarnesi. Eftir fyrirlestur Snævars verður gengið út undir bert loft að líta á himinhnetti og borgarljós einsog veður leyfir.

Sjá staðsetningu á Já.is, smella hér.

Sjá viðburðinn á Facebbook.

Ljósmynd: Aurora Borealis, Árni Tryggvason.

Einkunn

Grænavatnsganga í tilefni af aldarminningu Sigurðar Þórarinssonar

Þann 8. janúar 2012 verða liðin 100 ár frá fæðingardegi Sigurðar Þórarinssonar jarðfræðings, eins ástsælasta vísindamanns þjóðarinnar á síðustu öld. Á þessum degi ætla félög og samtök sem tengjast náttúruvísindum, náttúruvernd og útiveru að efna til blysfarar kringum Grænavatn í Krýsuvík. Landvernd er þar á meðal. Dagskrá hefst kl. 15 við Grænavatn.

Farið verður með rútu frá skrifstofu Ferðafélags Íslands, Mörkinni 6, kl. 14, sunnudaginn 8. janúar. Fargjald er kr. 1000 og greiðist við brottför. Þeir sem fara á einkabílum greiða ekki gjald. Þátttakendum í gönguferðinni eru útveguð blys en fólk er einnig hvatt til að taka með sér eigin blys eða kyndla. Ekið er sem leið liggur úr Hafnarfirði eftir Krísuvíkurvegi, framhjá Kleifarvatni og Seltúni að Grænavatni sem er á vinstri hönd.

Það var haustið 1949 sem Sigurður flutti tímamótaerindi á fundi Hins íslenska náttúrufræðifélags, þar sem hann hvatti til þess að sett yrði löggjöf um náttúruvernd á Íslandi. Dropinn sem fyllti mælinn var umgengnin við Grænavatn sem hann sagði að notað væri sem ruslatunna vegna framkvæmda rétt hjá vatninu. Búið væri að fordjarfa þetta fallega og merkilega náttúrufyrirbæri.

Erindið vakti mikla athygli og þáverandi menntamálaráðherra, Eysteinn Jónsson hafði samband við Sigurð og bað hann að taka sæti í nefnd til að undirbúa löggjöf um náttúruvernd. Fyrstu lög um náttúruvernd á Íslandi tóku svo gildi árið 1956. Segja má því að upphaf formlegrar náttúruverndar hérlendis, eigi sínar rætur við Grænavatn í Krýsuvík.

Samtökin sem standa að blysförinni eru: Ferðafélag Íslands, Hið íslenska náttúrufræðifélag, Hraunavinir, Útivist, Jarðfræðingafélagið, Jöklarannsóknarfélagið, Landvernd, Náttúruverndarsamtök Suðvesturlands og Reykjanesfólkvangur.

Allir eru velkomnir í þessa blysför, Sigurði Þórarinssyni til heiðurs. Hér er ekki síst verið að heiðra frumkvæði hans í náttúruverndarmálum og minna á um leið, að þörfin er ekki síðri í dag en hún var um miðja síðustu öld.

Sigurður var með merkustu jarðfræðingum og naut virðingar á sínu sviði um allan heim. Grænavatn er á miðjum Reykjanesskaganum, en hann þykir með merkilegustu jarðfræðifyrirbærum. Hafa komið fram hugmyndir um að gera Reykjanesskagann að Eldfjallagarði. Fátt væri betur fallið til þess að heiðra minningu Sigurðar en Eldfjallagarður á Reykjanesskaga.

En Sigurður var ekki aðeins merkur vísindamaður. Hann unni landi sínu og var öllum minnisstæður sem persóna. Ljóðagerð hans var landskunn og kvæðin sungin, hvort sem ekið var í rútubíl í Þórsmörk eða safnast saman við varðeld og í skála á fjöllum. Þegar eldur braust úr jörðu, var Sigurður gjarnan mættur með fyrstu mönnum og með rauðu skotthúfuna. Það er því við hæfi að þátttakendur í blysförinni mæti með rauða húfu – helst skotthúfu.

Ljósmyndir: Efri mynd; Grænavatn, Árni Tryggvason. Neðri myndin er af Sigurði Þórarinssyni, af vef Landverndar.

Einkunn

Erum við að ganga rétta leið?

Ágætu lesendur.

Haustið er frábær tími til útiveru og fjallgangna. Við sjáum fjöllin í nýju ljósi og aðstæður eru aðrar og oft skemmtilegri en að sumarlagi. Að ösla áfram í nýföllnum snjó, finna svalan vindinn leika um sig og stuttur dagurinn er til þess að nær allar ferðir enda í notalegheitum heima, sem er ljúfur endir á góðri ferð.

En nú skulum við aðeins rýna í okkur sjálf og hvað við getum.
Nú er margoft búið að gerast á þessu ári, að annars vel búið fólk er að týnast með mis alvarlegum afleiðingum í slæmu skyggni, í aðstæðum sem auðvelt ætti að vera að koma sér úr af sjálfsdáðum ef viðkomandi hefðu haft einfaldasta og jafnframt nauðsynlegasta búnað til rata eftir.

Hér er um grundvallarakunnáttu sem allt útivistarfólk á að kunna skil á um að ræða, sem því miður allt of margir af öllum þeim fjölda sem farið hefur að stunda útivist hafa samt ekki tileinkað sér.

Sjálfur starfa ég í björgunarsveit og er búinn að fara í minnst sex leitir og útköll það sem af er ári út af fjallafólki sem hefði auðveldlega komið sér niður með lágmarksþekkingu. Nú síðast endaði leitin dapurlega eins og allir vita.

Er ekki orðið tímabært að koma af stað vakningu meðal fjalla- og útivistarfólks um að bæta þessa þekkingu? Í samtölum mínum við fjölda fólks sem er í ýmiskonar gönguhópum og ferðafélögum hefur mér orðið hverft við, þegar ég skynja hversu fáir kunna skil á notkun áttavitans. Ég heyri fólk oft segja að einn í hópnum sé nú oftast með GPS tæki og þau gæti sín vel á að halda hópinn. En GPS tæki er fjarri því að vera nægilega gott tæki til að rata eftir ef fólk villist og ferðin tefst. Hvers vegna? Jú, vegna þess að GPS tækið gengur fyrir rafhlöðum. Eins frábær og þessi tæki eru annars, þá gerist það of oft að rafhlöðurnar klárast og þá er tækið gagnslaust. Meira að segja geta aukarafhlöðurnar sem teknar eru með líka klárast. Sjálfur hef ég lent í þeirri aðstöðu oftar en einu sinni. Þess vegna er áttavitinn og á að vera í fyrsta sæti, sem öryggistæki okkar á fjöllum. Ég er búinn að eiga minn áttavita í 32 ár og hef enn ekki þurft að skipta um rafhlöður í honum, þar sem engin þörf er á þeim. Áttavitinn hefur ótal oft komið mér á rétta leið í áfangastað, hvort sem það er bíllinn sem ég hóf gönguna frá eða fjallakofi. Með áttavitanum erum við alltaf á „beinu brautinni“. Allra reyndustu fjallamenn hafa villst illilega í aðstæðum þar sem áttavitans var þörf. Fyrir nokkrum árum voru tveir björgunarsveitarmenn kolviltir í námunda við Hrafntinnusker í þoku og logni í tvo sólarhringa. Þar sem um vana menn var að ræða, hófst leit seinna en ella, en þegar þeir fundust, urðu þeir að játa á sig þau mistök að hafa ofmetið sjálfa sig og því ekki tekið áttavitann með. Ég kann fleiri slíkar sögur af illa villtu fólki sem hefði ekki lent í þessum aðstæðum með áttavita.

Villtur maður gengur ekki í beina línu, líkt og hann myndi gera í góðu skyggni eða ef hann hefði áttavitann. Viltur maður getur þess vegna gengið ótal hringi og slaufur á litlu svæði en samt talið sig vera að ganga nokkuð beina stefnu.

Nú þurfum við að hefja mikið átak í að hefja áttavitann aftur til fyrri vegs og virðingar. Þegar ég byrjaði í fjallamennskunni fyrir um 30 árum fengu flestir sér áttavita og góð aðsókn var að áttavitanámskeiðum. Með tilkomu GPS töldu margir að tími áttavitans væri liðinn og markvert færri af þeim sem byrja í útivistinni tileinka sér notkun hans. Þetta er mikil afturför, á meðan framfarir eru samt almennt í allri útivist.

Lærum nú af mistökum þeirra sem hafa farið á fjöll án áttavitans á árinu.
Lærum á áttavitann og höfum með okkur í allar ferðir.
Skoðum kort og loftmyndir af svæðinu sem við ætlum á. Þið finnið það á ja.is.

Sjálfur fer ég helst ekki út fyrir bæinn án áttavitans. Á tvo, einn stóran sem ég nota þegar ég veit að ég þarf að nota hann til að rata eftir og svo á ég einn örlítinn sem er falinn í vasanum hjá mér þegar ég þarf áttavitann aðeins sem öryggistæki ef skyggni skyldi versna.

Eftir áramót mun verða vakning í notkun áttavita og mun m.a. verða boðið upp á útivistarnámskeið hjá Mími þar sem góður tími verður tekinn í að kenna fólki á áttavita.

Eigið góða daga á fjöllum, farið varlega og ratið aftur heim.

Grein og ljósmynd af áttavitum: Árni Tryggvason.

Einkunn

Að „ganga vel“ á fjöllum

Nú á sér stað gífurleg vakning á meðal fólks um gönguferðir í náttúrunni og fjallgöngur. Enginn er maður með mönnum nema hann gangi á Hvannadalshnúk, þúsundir manna ganga Laugaveginn á ári hverju og á góðviðrisdögum er röðin af fólki upp á Kerhólakamb nánast samfelld frá bílastæðunum og upp á topp.

Þetta er auðvitað jákvæð þróun og stórkostlegt að fólk sé að vakna til vitundar um þá óendanlega möguleika í gönguferðum, gönguleiðum og stórkostlegu umhverfi sem hægt er njóta hér. Á Íslandi getum við jafnvel gengið dögum saman án þess að rekast á annað fólk, sem eru algjör forréttindi m.v. það sem göngu- og útivistarfólk í öðrum löndum upplifir víðast hvar á sínum ferðum.

En stöldrum nú aðeins við og skoðum hvar við erum að ganga?

Því miður virðist allt of margt göngufólk, ef ekki stór meirihluti, huga lítið að hvar gengið er. Vissulega er það að fara um landið fótgangandi einn umhverfisvænasti ferðamáti sem hægt er að hugsa sér, en engu að síður getur göngufólk valdið margvíslegum spjöllum á landinu. Vissulega viljum við ekki upplifa það að hér verði settar strangar hömlur á það hvar ganga má og ekki, eins og víða er í þjóðgörðum og útivistarsvæðum erlendis. Því þurfum við að vakna til vitundar um það hvar við erum að ganga. Allt of víða má sjá ljótar slóðir sem myndast eftir göngufólk á meðan hægt hefði verð að komast hjá þessari slóðamyndun með að fólk gerði sér grein fyrir því að sporin marka slóð.

Allt of margir æða hugsunarlaust áfram í beinni stefnu og gæta ekki að því að sneiða hjá viðkvæmum gróðri og jarðmyndunum. Sorglegt er að sjá fótspór í einmana mosaþembu sem ef til vill er eini gróni bletturinn á stóru svæði. Svona umgengni má því miður sjá allt of víða. Hvað þá sporin í fallegri sandhlíð, sem einhver þurfti að fara þvert yfir í stað þess að sneiðan hjá. Svona getum vil lengi talið upp dæmi, þar sem göngufólk getur spillt landi og spillt ásýnd þess með tíð og tíma.

Því er löngu kominn tími til að göngufólk vakni til vitundar um mikilvægi þess að við hugum betur að leiðavali, gróðurvernd og að ganga með aðgát um viðkvæmar jarðmyndanir.

Sumar fjölfarnar gönguleiðir eru orðnar stórskemmdar af þeim mikla fjölda göngufólks sem þar fer um og dettur mér þá fyrst í hug nokkur svæði á Laugaveginum, t.d. í Jökultungum og mikill skaði hefur orðið sunnan við Ljósá. Þar er löngu orðið tímabært að skylda ferðafélög sem byggt hafa upp aðstöðu á þeirri leið að fara að huga að því að bæta þann skaða sem orðið hefur og huga að aðgerðum til að fyrirbyggja frekari landskemmdir en orðnar eru nú þegar.

Allavega þarf hugarfarið varðandi gönguferðir og áhrif þeirra á landið að fara að breytast, áður en settar verða hömlur og takmarkanir á það dásamlega ferðafresli sem við göngufólk höfum mátt njóta hér hingað til .

Ljósmynd: Göngustígur í Landmannalaugum, ljósm. Árni Tryggvason.

Einkunn

Skrifstofan - Íþróttir

Þrátt fyrir það að stundun íþrótta séu í allflestum tilfellum bæði holl fyrir líkama og sál okkar er ekki þar með sagt að íþróttaiðkun og íþróttaáhugi fólks geti ekki haft gríðarlega neikvæð óbein umhverfisáhrif.
Dæmi um slíkt eru t.a.m. stórir fótboltaleikir þar sem neysla hins almenna fótboltaaðdáenda eru gosdrykkir, bjór og skyndibitamatur af ýmsum tegundum. Þetta eru einkum mikið unnar matar- og drykkjarvörur sem eru mjög orkufrekar í framleiðslu

Tökum dæmi fra úrslitaleik enska bikarsins árið 2004 á árþúsunda-leikvanginum í Cardiff. Hinir 73 þúsund aðdáendur liðanna Manchester United og Millwall sporðrenndu alls 37.624 pylsurúllum, 26.965 samlokum, 17.998 pylsum, 12.780 hamborgurum, 11.502 pokum af kartöfluflögum og 23.909 skömmtum af frönskum.
Þessu var skolað niður með 203.494 lítrum af bjór 21.422 af cider, 12.452 flöskum af víni, 90.481 staupum og 63.141 flöskum af áfengum gosdrykkjum.

Eftir að fagnaðarlátunum í Cardiff lauk lágu á götum Cardiff borgar 37.000 tonn af gleri, 8 tonn af pappa og 11 tonn af matarafgöngum. Ekkert af þessu var endurunnið.

Stærstu umhverfisáhrifin voru þó ferðalögin. Aðdáendurnir ferðuðust að meðaltali 590.5 km hver – 47% með bíl, 34% með lest og afgangurinn með rútum eða stórum fólksbílum.

Einkunn