Þetta er þriðjudagurinn í föstuinngang, áður síðasti dagur fyrir upphaf langaföstu. Önnur afbrigði nafnsins eru sprengikvöld og sprengir. Það er alkunna, að katólskar þjóðir gera sér nokkra glaða kjötkveðjudaga áður en fastan hefst. Upphaflega min hér um að ræða vorhátíðir í sunnanverðri Evrópu, sem síðan hafa runnið saman við föstuinnganginn. Ekki fer miklum sögnum um þvílíkt hátíðahald hérlendis fyrr á öldum, svo að sprengikvöld er eini kjötkveðjudagurinn, sem beinar spurnir eru af.

Ástæðan er auðvitað fyrst og fremst strjálbýlið og örðugar samgöngur, sem gert hafa samkomudaga Íslendinga mun færri áður fyrr en annars staðar, einkum að vetrarlagi. Viljann hefur sjálfsagt ekki vantað, en það gefur augað leið, hversu hægara er um vik til þvílíkra athafna, þar sem búið er í þorpum eða öðru þéttbýli. Þá var og næsta auðvelt fyrir yfirvöld að hindra þvílíkar samkomur hérlendis, ef þeim bauð svo við að horfa. Og sú var einmitt raunin á. Í svokölluðum “norsku lögum” Kristjáns konungs 5., sem að einhverju leyti voru látin gilda hér, stendur m.a. þessi klausa, sem til er í mörgum handritum: “Allir óskikkanlegir og hneykslanlegir leikir um jól eður á öðrum tímum og föstugangshlaup fyrirbjóðast strengilega og eiga alvarlega að straffast.” Hægt er að sanna, að þessi lagaklausa hefur verið notuð hér sem röksemd gegn gleðisamkomum.

Í lok vetrar hefst páskafastan samkvæmt gamla almanakinu. Hún stóð í sjö vikur frá sunnudeginum fyrir bolludag og til páska. Þessar vikur mátti ekki borða kjöt. Þó fastan hafi horfið úr lífi okkar með kaþólskunni er skynsamlegt að sleppa, þó ekki sé nema dagpart, einhverjum mat. Það má byrja smátt, til dæmis á kaffiföstu í einn dag. Taka einn dag í viku þar sem við neitum okkur um eitthvað sem við vitum að er óskynsamlegt að láta ofan í okkur hvort sem er. Sætindi, kökur, kaffi eða gos liggur beinast við. Ef það gengur vel má reyna að taka einn dag á léttu fæði, súpu eða vökva, og gera það síðan vikulega ef aðstæður leyfa. Hægt og varlega má þannig fikra sig áfram og skoða þetta hugtak – föstuna.

Að fasta er að takast á við sjálfan sig og við komumst fljótt að því hvað grunnt getur verið á sjálfsvorkuninni og hvernig sjálfsvorkun og viljaþrek vega salt. Það var skáldið Mark Twain sem sagði: – Að hætta að reykja, það er enginn vandi. Ég hef gert það mörg þúsund sinnum.

Bolludagur, sprengikvöld og öskudagur eru kölluð föstuinngangur þó þau hafi þrengt sér inn á fyrstu vikuna. Saltkjöt og baunir eru orðin árleg matarhefð (það er þess virði að muna að þurrka hvannablöð til að krydda með baunasúpuna) en við höfum misst öskudaginn alveg yfir í glens og gotterí. Ef engin er fastan missir kátínan sem fylgir föstuinnganginum eiginlega marks. Þetta tvennt átti að upphefja hvort annað eins og salt og beiskt, sætt og súrt. Vorhreinsuninni var líka ætlað að losa okkur við eitthvað af sálardrunga vetrarins og gera yfirbót með sjálfshirtingu, líklega var það upphaflega meiningin með bolluvendinum og öskuburðinum eða öskuaustrinum. Þó yfirbótin sé aðeins táknræn, þá getur hún hreinsað hugann og létt á sálinni, alveg eins og fasta léttir á líkamanum og hjálpar okkur til að ganga til móts við vorið hress og glaðbeitt og byrja nýtt ár með sumardeginum fyrsta.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Mynd: Magi, Wikipedia.

Svo er nú nefndur mánudagurinn í föstuinngang. Þetta heiti hans mun reyndar vera tiltölulega ungt, en fyrirbærið sjálft er þó a.m.k. nálægt hundrað ára gamalt hérlendis. Flest bendir til að siðurinn hafi borist hingað fyrir dönsk eða norsk áhrif á síðari hluta 19. aldar, líklega að frumkvæði þarlendra bakara, sem settust hér að. Þó hefur hann öðlast hér nokkra sérstöðu. Aðalþættir hans eru tveir: að flengja menn með vendi, áður en þeir komast úr bólinu, og fá í staðinn eitthvert góðgæti, hér rjómabollur. Fyrra atriðið mun eiga rót sína að rekja til þeirra hirtinga og písla, sem menn lögðu á sig og aðra sem iðrunarmerki á föstunni, til að minnast pínu frelsarans.

En eftir siðbreytinguna þróaðist þetta hvarvetna smám saman yfir í gamanmál. Bolluátið mun hins vegar vera leif frá því að „fasta við hvítan mat”, nema nú var hann mun betur úti látinn en fyrrum. Þesskonar bolluát eða feitmetisát virðist á öðrum Norðurlöndum reyndar hafa verið meir bundið við þriðjudaginn næsta. En á Íslandi hafa menn fest þennan sið við mánudaginn, sennilega til að trufla ekki hefðbundinn matarsið morgundagsins. Vitað er, að ekki síðar en milli 1880-90 höfðu börn í Hafnarfirði og Reykjavík fyrir sið að fara fylktu liði um götur á bolludaginn, búin stríðsklæðum og trévopnum með bumbuslætti og söng, og sníkja peninga eða sælgæti í verslunum. Er þetta arfur frá „föstugangshlaupum” þeim, sem einnig verður vikið að í sambandi við næstu tvo daga.

Um jól og áramót safnast að jafnaði mikið upp af rusli á heimilum landsins. Mikið af því má þó endurvinna, þó ekki allt. T.a.m. flokkast jólapappír með glimmeri og málmögnum ekki undir venjulegt pappírsrusl og verður að flokka sem óendurvinnanlegt sorp. Sjá meira um jólagjafir og umbúðirnar.

Í flestum stærri bæjarfélögum eru jólatrén sótt á ákveðna söfnunarstaði eftir þrettándann. Þau eru síðan kurluð og nýtt t.d. í moltugerð. Sjá meira um umhverfisáhrif jólatrjáa.

Við skilagjaldsskildum umbúðum s.s. flöskum og dósum taka móttökustöðvar Endurvinnslunnar hf. um allt land. Sjá opnunartíma móttökstöðva Enduvrinnslunnar hf. Meira um endurvinnslu og moltu almennt hér í Húsinu og umhverfinu en þar er líka allt um umhverfis- og heilsutengda þætti hvers hlutar í daglegu lífi okkar.

Nú stendur hinn árlegi atburður „sprengjum gamla árið í tætlur“ fyrir dyrum. Sprengigleði landsmanna virðist aukast ár frá ári og hafa peningar eða mengun þar engin áhrif á. Talið er að hér á landi verði skotið á loft þúsund tonnum af sprengiefni í ár.

Í stóra samhenginu eru áhrifin gífurlega neikvæð fyrir umhverfið og er í raun ófyrirgefanleg forheimskun að úða þessum eiturefnum út í andrúmsloftið, jarðveginn og í lungun á okkur. En viljinn til að sprengja og hrökkva í kút eitt og eitt augnarblik í senn og gapa af undrun og aðdáun yfir ljósarósum á lofti einn dag á ári, er kannski skárra en að sprengiþörfin brjótist út á enn neikvæðari hátt, út allt árið eða í stríðsrekstri.

En sprengiþörfin er óumdeilanleg staðreynd og mun Náttúran.is lítið hafa um það að segja annað en upplýsa um áhrif og afleiðingar og ekki síst um leiðir til að halda umhverfisáhrifum í skefjum eins og kostur er. Aukin umhverfisvitund á síðan í framtíðinni vonandi eftir að leiða til þess að flugeldar valdi minni umhverfisáhrifum og fólk kjósi frekar að sprengja minna og velja umhverfis- og heilsusamlegri leiðir til að fagna nýju ári.

Þar sem að sú draumastaða er ekki veruleiki dagsins í dag getum við aðeins bent á leiðir til að velja minna skaðlega áramótasiði og að hjálpa okkur að flokka og endurvinna leifarnar af því skaðlega rétt. Ekki er æskilegt setja gamlar rakettur hvað þá skottertur í ruslatunnurnar. Náttúran hefur sent nokkrar fyrirspurnir til sorpstöðva og mun birta niðurstöðurnar þegar að þær berast. Hver og einn getur líka haft samband við endurvinnslustöðvar síns sveitarfélags bæði til að komast að því hvernig flokkun og endurvinnslu á þessum eitruðu leifum gamlárskvöldsins skuli háttað og til að sýna að þeim sé annt um að sveitarfélgin hugu rækilega að þessum málum.

Sjá hér á Endurvinnslukortinu hver tekur við hvaða tegund af rusli, hvar á landinu.

Grafík: Efri mynd; jólatré og umbúðirnar, neðri mynd; líf vex af dauðu, Guðrún Tryggvadóttir ©Náttúran.is.

Hún er 23. desember í minningu þess, að þann dag árið 1193 sálaðist sætlega í Drottni Þorlákur helgi í Skálholti. Hún var í katólskum sið ekki nándar nærri eins hátíðleg haldin og Þorláksmessa á sumar, enda hlaut hún mjög að hverfa í skugga jólanna. Af sömu sökum hefur hún hinsvegar átt mun ríkari sess í hugum fólks á síðari öldum, meðan hin er næstum gleymd. Þá var undirbúningur jólahátíðarinnar á lokastigi. Víða mun hangikjötið til jólanna t.d. hafa verið soðið þá.

Einnig voru klæði og híbýli þvegin á þessum degi eða mjög í námunda við hann. Í því sambandi var víða talað um fátækraþerri á Þorláksdag eða næstu dægrin á undan. Er það skýrt svo, að fátækt fólk hafi oft ekki átt rúmföt til skiptanna og varla nærföt heldur. Því hafi Guðs miskunn gefið þeim þurrk, þá sjaldan þau voru þvegin.

Nokkur sérsaða hefur a.m.k. sumstaðar verið varðandi mataræði á Þorláksmessu. Ber þar einkum að nefna skötu eða öllu heldur skötustöppu, sem var lítt frávíkjanlegur Þorláksmessumatur á Vestfjörðum og er raunar enn í dag meðal fjömargra burtfluttra Vestfirðinga auk þeirra, sem enn eru í sínum heimahögum. Telja þeir lyktina af skötustöppunni haf verið fyrsta áþreifanlega merki þess, að jólin væru loksins að koma.
Skötuát á Þorláksmessu var þó ekki bundið við Vestfjarðakjálkann einan, heldur var þetta þekkt með gervallri vesturströndinni allt suður á Álftanes. Í innsveitum þessara héraða, t.d. Dölum og Borgarfirði, er þessi matsiður hinsvegar lítt kunnur. Stafar það sjáfsagt af misjöfnu framboði þessa fisks eftir búsetu.