Náttúran.is

Brot úr ræktunarsögunni

Ólafs sögu helga segir frá því að Knútur Danakonungur situr í York á Englandi og vill kalla til erfða í Noregi. Þegar Ólafi berast þær fregnir mælir hann þunglega: „Nú kallar hann til ættleifðar minnar í hendur mér. Kunna skyldi hann hóf að um ágirni sína. Eða mun hann einn ætla að ráða fyrir öllum Norðurlöndum? Eða mun hann einn ætla að eta kál allt af Englandi?“ Þegar Knútur fregnir þetta svarar hann: „Eigi getur Ólafur konungur rétt, ef hann ætlar, að eg mynda einn vilja eta kál allt á Englandi. Eg munda vilja heldur, að hann fyndi það, að mér býr fleira innan rifja en kál eitt, því að héðan skulu honum köld ráð koma undan hverju rifi.“

Hafi menn talið á þessum tíma að Rómverjar hafi flutt kálið til Bretlandseyja er þá hugsanlegt að Ólafur sé að vísa til þess og segja við Knút – Rómverjum tókst aldrei að sigra allt Bretland og nú skalt þú vera maður til að gera það, kallinn minn, áður en þú ferð að ybbast upp á mig og heimta Noreg. En það fór þó þannig að Ólafur féll á Stiklastöðum og með honum Þormóður Kolbrúnarskáld. En Knútur eignaði sér Noreg án þess þó að ná yfirráðum yfir nema yfir hluta Englands.

Það er ekki útilokað að Keltar hafi kunnað til ræktunar og innfært hana á Bretlandseyjar. Athyglisverð fornleifarannsókn, sem gerð var á gróðurleifum báðum megin við 550 km langan múr við borgina Limes sem í 500 ár skildi að grannana, Rómverja fyrir sunnan og Germani fyrir norðan, bendir þó til hins gagnstæða. Niðurstaða rannsóknarinnar var sú að Germanir lærðu á þessum fimm öldum nánast ekkert af ræktunarmenningu Rómverja og verslun var svo til engin yfir múrinn. Rómverjamegin voru miklir akrar og jurtalendur og þar fundust í brunnum fræ 15 ávaxta- og 16 krydd- og græðijurta. Norðanmegin fannst aðeins smávegis af emmer, sem er frumstæð korntegund, bygg en ekkert af dinkel, þeirri korntegund sem Rómverjar lögðu mest kapp á að rækta.

Rómverjar komu með járnplóga til Bretlandseyja og rækuðu þar bæði rúg og hafra. Síðan reistu þeir annan múr, sem kenndur var við Hadrian keisara, þvert yfir England, þar sem það er mjóst, til að halda Skotum frá sér.

Einkunn

Arnbjörg - um eini, hreinlæti o.fl.

„Góð og forstöndug húsmóðir gætir þess jafnan að allur hennar matur sé hreinn, þokkalegur álits, smekkgóður og allra helst að hann hollur sé. Hér til vandar hún mest hreinláta meðferð allra hluta, helst matvælanna og allra þeirra kera og íláta. sem þar til brúkast, svo sem eru mjaltafötur, rjómatrog og dallar, samt öll keröld, sem til matar er höfð. Hún lætur það allt vera vel þvegið áður brúkað sé í hvert sinn. Aldrei líður hún að súr komi í þau ílát. En verði það, í móti vilja hennar, nær hún aftur súrnum úr þeim með sjóðandi vatni, einu eða fleirum. Þar til lætur hún sjóða einilauf í greindu vatni að síður súrni aftur, eins og hr. Ström segir frá og ráðleggur Norðmönnum.

Hún síar vel alla nýja mjólk og aftur rjómann. Smjörið hnoðar hún og eltir vel að ekkert af áfum verði þar í eftir og hrærir síðan áður en hún saltar það. Um smjörgerð og osta og það hreinlæti, sem þar til hlýðir, hefur sekretéri Olavius skrifað greinilegan og þarfan bækling 1) sem bæði er og má vera í afhaldi hjá forstöndugum og góðum húsfreyjum, því hann kennir það sama sem þær hafa áður brúkað og brúka enn, samt nokkur fleiri góð ráð framandi þjóða í því efni. En sá bæklingur er miðlungs vinsæll hjá óþrifnum og óhreinlátum konum. Enda telur þær engi maður með góðum húsmæðrum heldur fyrir forrotnan í efnum og beinum bónda síns.“

1) Ólafur Olavius: Fáeinar skýringargreinar um smjör og ostabúnað. Kbh. 1780. Ummæli sr. Björns sýna að hann þekkti þrjósku margra gegn umbótum og að þeir uppnefndu sumir þann mæta höfund Ólaf ost, til að hæða bæklinginn.

Kaflinn sem hér birtist (nr. 56) er úr kverinu: Arnbjörg - æruprýdd dáindiskvinna á vestfjörðum Íslands, afmálun skikkun og háttsemi góðrar húsmóður í hússtjórn, barnauppeldi og allri innanbæjar búsýslu. Kverið skrifaði séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal (1724-1794), en það var þó ekki gefið út fyrr en eftir andlát Björns, eða árið 1843 í Viðey. Ritið er eitt fjögurra í bókinni Rit Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal og fæst hér á Náttúrumarkaði.

Myndin er af einiberjarunna [Juniperus communis] sem vex í stórum breiðum, neðst í suðurhlíðum Snæfellsjökuls. 20.06.2004. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Reyniber

Reyniber eru talin mjög holl. Af berjunum er rammur keimur, sem mörgum fellur mjög illa. Reyniberin eru tínd þegar þau eru vel þroskuð, og bezt er að þau hafi frosið. Rétt er að láta þau liggja í vatni í 3 sólarhringa, en skipta verður um vatn daglega; við það minnkar rammkeimurinn af berjnum. Úr berjunum nýjum má sjóða graut og súpur, eins og úr venjulegum berjum, en með þeirri súpu er sérstaklega ljúffengt að hafa þeyttan rjóma. Úr reyniberjum má einnig búa til saft og haup, en í reyniberjamauk er nærri því nauðsynlegt að hafa epli, annars er það ekki gott.

Reyniberjasaft

Í 1 l. af saft eru notuðu 1/2 - 3/4 kg. sykur.
Reynibering, sem eru vel þroskuð, eru tínd, hreinsluð og lögð ívatn í 3 sólarhringa.
Berin sett í pott með vatni, er tæplega flýtur yfir.
Hitað við hægan eld; þegar suðan kemur upp, er soðið í 5 mín., eða þangað til berin springa. Hellt í þunnan línpoka, sem látinn er á slá eða grind: saftin látin síga úr berjunum án þess að hrært sé í.
Í hvern l. af saft er látið 1/2 - 3/4 kg. sykur og það soðið í nokkrar mínútur; froðan veidd vel ofan af Saftinni er hellt á hreinar og heitar flöskur (sjá hreinsun á flöskum); tappi settur í lakkað yfir.

Reyniberjahlaup

Í einn líter af reyniberjasaft þarf 800-1000 gr. af sykri. Berin, sem helzt hafa frosið, eru hreinsuð og sett í pott með litlu vatni og hitað, svo safinn komi úr berjunum. Þetta má ekki sjóða lengi.
Hlemmur er settur á pottinn og bíði þannig í 10 mín.
Síað á þéttu líni, svo að saftin verði sem tærurst. Hituð með sykrinum og soðin í 10 mín. Hlaupinu hellt í heitar krukkur.

Úr bókinni Grænmeti og ber allt árið eftir Helgu Sigurðardóttur.

Mynd: Reyniberjaklasi. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Horblaðka - bólgueyðandi votlendisplanta

Horblaðka (Menyathes trifoliata) er algeng í votlendi, síkjum og grunnum tjörnum, um allt land. Í plöntunni eru bitrir sykrungar, þ.á.m. lóganín og fólíamentín, einnig flavonar, sápungar, ilmolíur, inúlín, kólín, C-vítamín og joð. Nota má blöð horblöðkunnar til að örva meltingu og hægðir, auk þess sem inntaka virkar bólgueyðandi, þvagdrífandi og hitastillandi. Um notkun segir Arnbjörg Linda Jónhannsdóttir grasalæknir í bók sinni Íslenskar lækningajurtir: „Horblaðka er mjög góð við alls kyns gigt, bæði vöðvagigt, liðagigt og taugagigt. Einnig má nota horblöðku við annarri langvarandi bólgu. Jurtin örvar meltingu og fyrrum þótti hún góð við skyrbjúg. Útvortis er gott að leggja heita bakstra með blöðum við bólgna liði og vöðva.“

Í bókinni Íslensk flóra eftir Ágúst H. Bjarnason, segir um horblöðku í undirtexta sem vísar í þjóðlegar heimildir (án nánari skýringa um hvaðan þær séu upprunnar): „Auðþekkt planta og alkunn lækningajurt. Ber mörg nöfn, ýmis dregin af blöðum (remmublöð, mýrarkólfur, þríblað), jarðstöngli (álftakólfur, mýrarkólfur, keldulaukur og nautatág) eða notum, en hún var brúkuð í reiðing og kallast reiðingsgras, og til lækninga, svo sem nöfnin kveisugras og ólúagras bera vott um. Hún þykir einkar góð við skyrbjúgi, gulu, miltis- og lifrarveiki, vatnssótt, gikt og flestum meinum í lífinu. Bæði búið til seyði og te af rótum og blöðum. Þótti góð til hárþvotta og með njóla er te af henni gott við harðlífi.“

Sjá meira um horblöðku á Liber Herbarum II.

Myndin er af horblöðkum í tjörn á Snæfellsnesi. 19. 06. 2004.
Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Fjallagrös

Eggert Ólafsson skilgreinir grös í – þá almennilegu, stóru rauðfætlinga, klóunginn og kræðuna. Þó áður fyrr væri farið til grasa á vorin er eins víst að það hafi verið gert til að koma því frá áður en heyskapur byrjaði. Nú tínum við grös á sumarferðalögum. Þórbergur Þórðarson segir frá upplifun sinni af grasaferðum í bókinni Í Suðursveit: „Maður hlakkaði til grasaferðanna. Þær urðu samt aldrei skemmtilegar, þegar komið var út í þær. Þær voru oftast farnar í vætu. Grösin urðu að vera rök, þegar þau voru tínd, og það var óþægilegt að krafla í blautum mosa, og hlíðarnar í dalnum voru regngráar, og maður varð að keppast við að tína og fylla pokann sinn og hafði engan tíma til að hlusta á þögnina, og það var ekki auðvelt að heyra hana, þegar maður var blautur, og það var erfitt að bera grasapokana svona langa og vonda leið, og það suðaði mikið niðri í mér í kuldanum, og maður hlakkaði ekkert til að koma heim og eiga að fara að éta grasagraut og grasamjólk. Það var eins og maður væri að slafra í sig ánamaðka. En fólkið sagði, að þetta væri holl fæða. Hvernig vissi það það? Nú þætti ekki fært að koma kolum eða grösum innan úr Hvannadal öðruvísi en í helekofterflugvélum.“

Bóndi minn telur sig hafa heyrt, þegar hann var barn, fólk aumkað fyrir að þurfa að éta fjallagrös. Hann er minnugur og ég efast ekki um að hann hafi heyrt þetta rétt. Jónas Jónasson frá Hrafnagili segir í Íslenskum þjóðháttum að það að fara til grasa hafi að líkindum ekki orðið algengt fyrr en einokunin komst á og erfiðara varð með útvegun á innfluttum vörum eins og korni. Það breytir þó ekki því að fjallagrös hafi alla tíð verið notuð til lækninga. Í Finnboga sögu ramma segir frá manni sem er sendur upp um heiðar eftir brúngrösum til lækninga og líklegast að það hafi verið fjallagrös. Svilkona mín segir að heima hjá sér hafi grösin alltaf verið blessuð og mikið notuð, grasamjólk því nær daglegur matur. Þau fengu grös send norðan frá Kalmanstungu, en þaðan voru grös seld á Landspítalann.

Í bókinni Íslensk matarhefð segir Hallgerður Gísladóttir ítarlega frá gömlum hefðum varðandi fjallagrösin. Matgæðingar nútímans eru að fikra sig áfram að nýta grösin með ferskum áherslum og Háskóli Íslands hefur tekið þjóðsöguna um lækningagildi þeirra alvarlega og hafið rannsóknir. Ekki er þó víst að grasamjólkin haldi velli. Sláturgerð er ekki eins algeng og var en fjallagrös eru frábær í allan brauðbakstur og slátur. Flestir alvöru heimabakarar nota fjallagrös í brauðin sín.

Einkunn