Náttúran.is

Fjallagrös

Eggert1 skilgreinir grös í – þá almennilegu, stóru rauðfætlinga, klóunginn og kræðuna. Þó áður fyrr væri farið til grasa á vorin er eins víst að það hafi verið gert til að koma því frá áður en heyskapur byrjaði. Nú tínum við grös á sumarferðalögum. Þórbergur Þórðarson segir frá upplifun sinni af grasaferðum í bókinni Í Suðursveit: „Maður hlakkaði til grasaferðanna. Þær urðu samt aldrei skemmtilegar, þegar komið var út í þær. Þær voru oftast farnar í vætu. Grösin urðu að vera rök, þegar þau voru tínd, og það var óþægilegt að krafla í blautum mosa, og hlíðarnar í dalnum voru regngráar, og maður varð að keppast við að tína og fylla pokann sinn og hafði engan tíma til að hlusta á þögnina, og það var ekki auðvelt að heyra hana, þegar maður var blautur, og það var erfitt að bera grasapokana svona langa og vonda leið, og það suðaði mikið niðri í mér í kuldanum, og maður hlakkaði ekkert til að koma heim og eiga að fara að éta grasagraut og grasamjólk. Það var eins og maður væri að slafra í sig ánamaðka. En fólkið sagði, að þetta væri holl fæða. Hvernig vissi það það? Nú þætti ekki fært að koma kolum eða grösum innan úr Hvannadal öðruvísi en í helekofterflugvélum.“

Bóndi minn telur sig hafa heyrt, þegar hann var barn, fólk aumkað fyrir að þurfa að éta fjallagrös. Hann er minnugur og ég efast ekki um að hann hafi heyrt þetta rétt. Jónas Jónasson frá Hrafnagili segir í Íslenskum þjóðháttum að það að fara til grasa hafi að líkindum ekki orðið algengt fyrr en einokunin komst á og erfiðara varð með útvegun á innfluttum vörum eins og korni. Það breytir þó ekki því að fjallagrös hafi alla tíð verið notuð til lækninga. Í Finnboga sögu ramma segir frá manni sem er sendur upp um heiðar eftir brúngrösum til lækninga og líklegast að það hafi verið fjallagrös. Svilkona mín segir að heima hjá sér hafi grösin alltaf verið blessuð og mikið notuð, grasamjólk því nær daglegur matur. Þau fengu grös send norðan frá Kalmanstungu, en þaðan voru grös seld á Landspítalann.

Í bókinni Íslensk matarhefð segir Hallgerður Gísladóttir ítarlega frá gömlum hefðum varðandi fjallagrösin. Matgæðingar nútímans eru að fikra sig áfram að nýta grösin með ferskum áherslum og Háskóli Íslands hefur tekið þjóðsöguna um lækningagildi þeirra alvarlega og hafið rannsóknir. Ekki er þó víst að grasamjólkin haldi velli. Sláturgerð er ekki eins algeng og var en fjallagrös eru frábær í allan brauðbakstur og slátur. Flestir alvöru heimabakarar nota fjallagrös í brauðin sín.

Einkunn

Jónsmessan, aðfaranótt 24. júní

Þetta er auðvitað upphaflega merkistíð sem „lengsti dagur ársins“, en vegna skekkju júlíanska tímatalsins hafði hann færst til um nálægt því þrjá daga miðað við sólarárið, þegar kirkjan afréð að fastsetja fæðingardaga Jesú Krists og Jóhannesar skírara við sólstöður vetur og sumar. Þess skal getið í leiðinni, að júní sjálfur heitir í almanaki Guðbrands Þorlákssonar nóttleysumánuður.

Jónsmessa er kennd við Jóhannes skírara, því að Jón og Jóhannes eru ekki annað en tvö afbrigði sama nafns, enda er Jóhannes fyrrum oft nefndur Jón skírari eða baptisti. Samkvæmt Nýjatestamentinu hlaut hann að hafa fæðst sex mánuðum á undan Jesú Máríusyni – og skakkar þó einum degi. Jóhannes skipar hinsvegar þann einstæða sess í hópi dýrlinga, að enginn annar á fæðingardag sinn fyrir messudag. Upptökudagur beina eða skrínalagning er ella oftast merkisdagur þeirra.

Jónsmessunóttin er ein af þeim fjórum nóttum ársins, sem magnaðastar þykja og mest trú er bundin við. Hinar eru jólanóttin, nýársnótt og þrettándanótt allar í skammdeginu. Sumt af þeim átrúnaði er sameiginlegt öllum þessum nóttum, svo sem að kýr tali, selir fari úr hömum sínum, útisetur á krossgötum gefist þá vel o.s.frv.

Úti í Evrópu höfðu menn víða þá trú, að á þessari nóttu léku illir andar lausum hala, og var gamalli miðsumarhátíð viðhaldið með skírskotun til þessa og bál kynt á hólum og hæðum svo sem vörn móti þessum ófögnuði. Engin dæmi þessa eru kunn hér á landi. Þvert á móti lítur svo út sem menn hafi fremur trúað, að tröll og aðrar óvættir svæfu á þessari nóttu öðrum fremur. Er það raunar rökrétt ályktun: þegar nóttin var björt sem dagur, geta nátttröll og aðrar ljósfælnar verur ekki verið á ferli.

Í sambandi við Jónsmessuna höfðu menn annars mesta trú varðandi steina og grös og svo döggina, sem félli þá um nóttina. Hún átti að vera svo heilnæm, að menn læknuðust af kláða og 18 öðrum óhreinindum í holdi við að velta sér í henni allsberir. Og um leið mátti óska sér.

Á Jónsmessunótt, sem er aðfaranótt 24. Júní, átti helst að vera unnt að finna svokallaða náttúrusteina. Er þar um að ræða lausnarsteina til hjálpar jóðsjúkum konum eða kúm, óskastein, varnarstein móti öllu illu, lífsteina, sem græða hvert sár, og hulinshjálmstein.
Nokkrir staðir hafa verið tilnefndir, þar sem slíkir steinar eiga að finnast, ef heppnin er með. Má þar nefna Drápuhlíðarfjall á Snæfellsnesi, Klakk milli Kolgrafarfjarðar og Grundarfjarðar, Kofra við Álftafjörð í Ísafjarðarýslu nyrðri, Tindastól í Skagafirði upp undan Glerhallavík, Baulu í Borgarfirði o.fl.

Nokkrar grasategundir skal vera gott að tína á Jónsmessunótt. Þar má nefna mjaðurt til að vita, hver hefur stolið frá manni. Um hana segir svo: Tak mjaðurt sjálfa Jónsmessunótt um lágnættið, lát í munnlaug með hreint vatn. Fljóti hún, þá er það kvenmaður, sökkvi hún, þá er það drengur. Skugginn sýnir þér, hver maðurinn er. Þar við skal hafa þennan formála: “Þjófur, ég stefni þér heim aftur með þann stuld, sem þú stalst frá mér, með svo sterkri stefnu, sem Guð sjálfur stefndi Djöflinum úr Paradís í Helvíti.”

Lásagras eða fjögurra laufa* smári á að ljúka upp hverri læsingu, sem það er borið að. Ein aðferð til að láta það vaxa er að taka hryssuhildir í fardögum og grafa svo sem fet í jörð niður. Sé svo vitjað um á Jónsmessunótt, munu grösin vaxin.

Draumagras** eða grasið Grídus hjálpar mönnum til að dreyma það, sem þeim er forvitni á. Það á að taka á Jónsmessunótt, vökva í helguðu messuvíni, leggja það síðan í nýdauðs manns leiði og láta vera þar þrjár nætur. Síðan skal taka það úr moldinni og láta liggja inni í Bíblíunni hjá 63. Davíðssálmi aðrar þrjár nætur. Síðan á að geyma grasið í hveiti og hvítum dúk og leggja það undir hægri vanga, ef menn á að dreyma, hvað þá langar að vita.

Loks er brönugrasið***[Dactylorhiza maculata ssp. Islandica] sem á að taka með fjöru sjávar. Haldið var, að það vekti losta og ástir milli karla og kvenna og stillti ósamlyndi hjóna, ef þau svæfu á því. Það heitir líka hjónagras, elskugras, Friggjargras, graðrót og vinagras. Það skal hafa tvær rætur, þykka og þunna. Sú þykkari örvar kvensemi og líkamlega lysting, en grennri rótina skal gefa manni til hreinlífs.

Úr Sögu daganna eftir Árna Björnsson.

*Getur annað hvort átt við um hvít- eða rauðsmárablöð. Myndin er af hvítsmárablöðum [Trifolium repens]. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

**Einnig kallað mánaðargras,kveisugras og tröllafingur. Ekki er gras til með þessum nöfnum skv. floraislands.is en skv. Galdrasafni á Ströndum er hér um klóelftingu að ræða [Equisetum arvense] og því birtist hér mynd af klóelftingu. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

***Sjá efstu myndina af brönugrösum. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Njólann nú auðveldast að uppræta

Á sumarsólstöðum mun auðveldast að ná njóla upp með rótum, en hann á að vera næsta laus frá moldu einmitt nú. Þetta ráð kemur frá mætum manni, Bjarna Guðmundssyni, fv. prófessor við Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri og mun því ekki rengt hér heldur fólk hvatt til að láta reyna á rótleysi njólans í nótt, skildi hann eiga sér bústað þar sem nærveru hans er ekki óskað.

Fjöldi sagna er til um mátt og kyngikraft jurta á Jónsmessu/sumarsólstöðum sem vel er lýst af Árna Björnssyni þjóðháttafræðingi. Sjá grein.

Myndin er af njóla [Rumex longifolius] um miðjan júni. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Fíflablöð í salat

Fíflablöð eru mest notuð hrá í salat en sé hörgull á öðru grænu eru þau soðin í súpum og höfð í pottrétti. Blöðin má leggja í vatn í nokkrar mínútur áður en þau eru sett í pott, það dregur úr remmu. Blaðstöngullinn er beiskari en laufið sjálft og það grófasta af honum má rífa burt, hafi maður tíma til þess. Best er að leggja blaðið saman svo stöngullinn snúi upp eins og kjölur á skipi og byrja við miðjuna og strjúka blaðið frá stönglinum til beggja enda, þá vinnst verkið tiltölulega hratt.

Fíflablöð verða ekki leiðigjörn. Þau eru góð matjurt og hægt að nota þau með salatblöðum út júnímánuð og áfram, ef fíflarnir hafa verið slegnir og vaxið upp á ný . Það er vel skiljanlegt að franskir sjómenn, langþreyttir á vítamínskorti á skonnortunum, hafi bókstaflega ætt upp um móa, þegar þeir komust í land til að leita uppi fíflablöð, enda nota Frakkar mikið af sjálfgrónum plöntum til matar heima fyrir. Þjóðverjar kalla fíflablöð engjasalat.

Eftir Skaftáreldana ráðlagði þáverandi stiftamtmaður Thodal, sem var norskur og þekkti vel til búskapar og jurta, mönnum að nota fífilinn bæði í grauta og í salat til að vinna bug á skyrbjúg og fleiri kvillum og segir að hann hafi reynst vel, jafnvel betur en skarfakálið. „Hefir brúkun þess (fífilsins) og síðan haldizt við, þó helzt hjá þeim efnaðri í salati.“

Einkunn

Njóli

Sú tilgáta hefur verið sett fram, að njólinn hafi verið fluttur inn sem matjurt frá Noregi snemma á öldum, en þó kann hann að hafa fundið sér leið hingað sjálfur. Hann heldur sig þó helst kringum mannabústaði og síður á víðavangi og vildu víst ýmsir sem berjast við hann, að hann hefði aldrei komið.

Mörgum brá í brún þegar Ingólfur Guðnason garðyrkjumaður setti njóla í urtagarðinn í Skálholti þar sem hann safnaði þeim jurtum, sem hann telur að hafi verið nýttar eða ræktaðar á staðnum áður fyrr. Menn skildu varla að nokkur maður flytti viljandi til sín njóla og það upp að aðaldyrum en Ingólfur mun kunna ráð til að hemja hann. Hafi maður þolinmæði og séu stönglarnir klipptir áður en fræin dreifa sér er hægt að halda honum í skefjum.

Stöngullinn vex hátt og fræin verða áberandi. Hann skortir það tvennt, sem gerir plöntur fyrst og fremst vinsælar því eiginlegum blómum tekur maður aldrei eftir og hann ilmar ekki. Upphaflega hét hann jóli og n-ið lenti þarna framan við, kannski komið frá samsetta orðinu hvannjóli. Þegar plöntur taka til við ótímabæra fræmyndun er sagt að þær hlaupi í njóla. Njólinn er líka kallaður heimula eða heimilisnjóli eða fardagagras. Fardagurinn er 14. maí og það stendur heima, að þá er hann farinn að spretta nægilega til að hægt sé að nota hann enda yngstu blöðin best. Nafnið þolinmæða er gamalt og þessar mörgu orðmyndir benda til þess að hann hafi verið töluvert mikið notaður.

Einkunn