Það hefur svolítið gleymst í upprifjun á matarvenjum Íslendinga, soðningin og kartöflurnar. Lengst af á síðustu öld var þetta aðalhversdagsmatur vikunnar. Kartöflur fara einfaldlega betur með fiski en brauð, hrísgrjón, pasta eða nokkuð annað það sem inniheldur kolvetni. Þessi einfalda en næringarríka aðalmáltíð dagsins var í meira en hundrað ár framreidd á allflestum heimilum og á vissulega skilið að henni sé haldið á lofti. Efalítið hafa kartöflurnar einmitt fyrir þetta fallið vel að lífsmunstri þurrabúðarfólks í sjávarplássum eins og á Akranesi og Eyrarbakka. Nýr eða vel verkaður fiskur, siginn eða saltaður, með góðum kartöflum og smjöri, hömsum eða ólífuolíu er herramannsmatur sem ekki þarf að bæta en vilji menn það má reyna fínskorið, grænt krydd, svo sem graslauk, spírur, karsa, dill eða jafnvel njóla, súrur og skarfakál. Sítrónu og franskt sinnep má hafa með og kapers eða sólþurrkaða tómata fyrir þá sem vilja eitthvað frá suðrænni löndum.

Kartöfluræktandi á Grímstaðaholtinu var með garða í Skammadal, á Korpúlfsstöðum og í Höfnum og prufaði ýmis afbrigði. Hann fékkst aldrei til að borða nema soðnar kartöflur og þótti ekkert matur nema hann fengi soðnar kartöflur með. Á jólum og hátíðum, þegar húsfreyjan brúnaði kartöflurnar eða bjó til mús, varð að taka frá soðnar sérstaklega handa honum.

Úr Blálandsdrottningunni eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaði.

Mynd: Ýsa og kartöflur, ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Fáar fæðutegundir eru svo fullkomnar einar og sér eins og soðnar kartöflur og þess vegna standa þær svo nærri hjarta hinnar sönnu eldamennsku. Samt gefa þær bragð öllu því sem þær komast í snertingu við. Þetta gerir að verkum að þær eru ómissandi í bragðflórunni.

Bestar eru rauðar kartöflur, hvorki of litlar eða of stórar, sem hafa þroskast hæfilega. Þær eru settar í sjóðandi vatn, betra að það sé lítið til að varðveita næringargildi þeirra og enn betra er að gufusjóða. Flestir eiga sinn uppáhaldskartöflupott. Það má salta og krydda suðuvatnið en sumir vilja fremur krydda sjálfir eftir að kartöflurnar koma á borðið. Mjölmiklar eða mjög stórar kartöflur eru síður heppilegar til suðu. Gamalt húsráð er sjóða kartöflur, sem vilja springa, í sjó. Líka má setja þær í kalt vatn með miklu salti eins og viðkvæm egg. Ekki þykir gott að sjóða bláar kartöflur meira en til einnar máltíðar í senn, því kaldar eru þær ekki lystugar. Betra er að gufusjóða þær til að halda litnum. Nota skal kartöflusoðið ef mögulegt er í súpur og það má hreinlega drekka það við liðagigt. Gætið þess að saltið sé náttúrulegt og af bestu gerð. Að flysja kartöflur fyrir suðu eða leggja þær í kalt vatn eyðileggur bætiefni.

Kartöflur eru hæfilega soðnar þegar stinga má gaffli í gegn um þær og þá er slökkt undir pottinum, hann tekinn af hellunni og soðinu hellt af. Potturinn er svo látinn aftur á helluna loklaus og hristur lítillega. Kartöflurnar fá við þetta að þorna og haldast svo heitar þangað til þær fara á borðið. Sé eldað við gas er þetta ekki eins auðvelt því slökkva þarf á gasinu þegar búið er að hrista kartöflurnar í pottinum og þær kólna fyrr en á rafmagnshellunni sem heldur í sér hita.

Rósmarín og dillkrónur eru oft nefnd sem krydd með soðnum kartöflum. Rósmarín má nú kaupa ferskt í brúskum og leyfa því að þorna á eldhúsborðinu og hafa það þannig við hendina. Dillkrónur myndast um svipað leyti og nýju kartöflurnar koma ef dillið fær að standa í garðinum. Ferskt, íslenskt vorkrydd, svo sem graslaukur, kerfill, karsi og steinselja, hressir ótrúlega upp á kartöflur sem geymst hafa allan veturinn, einnig villtar jurtir eins og hvönn, njóli, súrur og fílablöð ef þetta er smátt skorið og notað í hófi til að byrja með því bragðið er sterkt. Söl eru góð eins og þau koma fyrir en einnig má steikja þau á pönnu svo þau verði stökk. „

Hin stærri (jarðeplin) sjóða þeir í vatni, afhýða þau heit, eta síðan með bræddu smjöri; þannig eru þau og borðuð með alls háttar nýjum og söltuðum fiskætum. Sumir sía af þeim vökvann og láta þau þorna nokkuð, hafa þau svo til nestis á ferðum sínum. Og borða þau í brauðstað og smjör við. Nokkrir leggja þau í súrmat, drukk eða skyr, og nota þau á hvern helst hátt, er þá lystir.“ Úr Gesti Vestfirðingi 1849.

Úr Blálandsdrottningunni eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaði.

Mynd: Kartöflur í pott. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Reyniber eru talin mjög holl. Af berjunum er rammur keimur, sem mörgum fellur mjög illa. Reyniberin eru tínd þegar þau eru vel þroskuð, og bezt er að þau hafi frosið. Rétt er að láta þau liggja í vatni í 3 sólarhringa, en skipta verður um vatn daglega; við það minnkar rammkeimurinn af berjnum. Úr berjunum nýjum má sjóða graut og súpur, eins og úr venjulegum berjum, en með þeirri súpu er sérstaklega ljúffengt að hafa þeyttan rjóma. Úr reyniberjum má einnig búa til saft og haup, en í reyniberjamauk er nærri því nauðsynlegt að hafa epli, annars er það ekki gott.

Reyniberjasaft

Í 1 l. af saft eru notuðu 1/2-3/4 kg. sykur.
Reynibering, sem eru vel þroskuð, eru tínd, hreinsluð og lögð ívatn í 3 sólarhringa.
Berin sett í pott með vatni, er tæplega flýtur yfir.
Hitað við hægan eld; þegar suðan kemur upp, er soðið í 5 mín., eða þangað til berin springa. Hellt í þunnan línpoka, sem látinn er á slá eða grind: saftin látin síga úr berjunum án þess að hrært sé í.
Í hvern l. af saft er látið 1/2-3/4 kg. skur og það soðið í nokkrar mínútur; froðan veidd vel ofan af Saftinni er hellt á hreinar og heitar flöskur (sjá hreinsun á flöskum); tappi settur í lakkað yfir.

Reyniberjahlaup

Í einn líter af reyniberjasaft þarf 800-1000 gr. af sykri. Berin, sem helzt hafa frosið, eru hreinsuð og sett í pott með litlu vatni og hitað, svo safinn komi úr berjunum. Þetta má ekki sjóða lengi.
Hlemmur er settur á pottinn og búði þannig í 10 mín.
Síað á þéttu líni, svo að saftin verði sem tærurst. Hituð með sykrinum og soðin í 10 mín. Hlaupinu hellt í heitar krukkur.

Úr bókinni Grænmeti og ber allt árið eftir Helgu Sigurðardóttur.

Mynd: Reyniberjalasi. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Í kaflanum „Nokkrar nytjajurtir, er vaxa hér villtar“ úr bókinni Grænmeti og ber allt árið - 300 nýjir jurtaréttir eftir Helgu Sigurðardóttur frá árinu 1941 segir:

„Skarfakál [Cochlearia officinalis] var fyrrum talið eitt hið óbrigðulasta meðal við skyrbjúg, og var tröllatrúin svo mikil á ágæti þess, að oft var sjúkt fólk sent langar leiðir, til að vera nokkurn tíma þar sem skarfakálið var fáanlegt og var lækningamáttur þessarar jurtar svo mikil, að fólkið var heilbrigt eftir nokkra daga. Nú hafa vísindin sannað ágæti skarfakálsins, þar sem Höskuldur Dungal læknir hefir rannsakað það, og birt með leyfi Nielsar Dungals prófessors niðurstöður af rannsóknunum, sem birzt hafa í læknablaðinu:

C-vítamín.
Mg. pr. gramm.
„Skarfakál, blöð........1,00 - 1,65
Skarfakál, stönglar ........0,60
Um skarfakálið sannast það hér, sem löngu var vitað, að mikið C-fjörvi hlyti að vera í því. En að það reyndist svo auðugt sem tölurnar sýna, hefði maður samt varla búizt við. Sennilega er þetta auðugasti C-fjörvisgjafinn, sem til er hjer á landi og hefði mann ekki grunað að upp úr íslenzkri mold sprytti jurt, sem hefir jafn mikið C-fjörvismagn og appelsínur og sítrónur og jafnvel meira en þær, því að í þeim finnst venjulega ekki nema 0,5 - 1,0 mg. pr. gramm, en í skarfakálsblöðunum allt að 50% meira. Er full ástæða til að athuga möguleika fyrir því að rækta skarfakál og gera það að föstum lið í fæðu landsmanna“.

Um skarfakálið segir séra Björn Halldórsson í Grasnytjum: „Þessi jurt er haldin ein sú allra bezta í móti skyrbjúgi, hún er og góð í móti tíða-stemmu kvenna. Af skarfakáli gjörist grautur, sem af öðru káli, má það líka salta til matar, og geyma svo, líka gjörist þar af gott og hollt salat“.

Úr skarfakáli má matbúa súpur, jafninga og salöt, en hollast er að borða það hrátt, því vitað er og sannað að C-vítamín þolir illa suðu. Sagt er frá því í gömlum bókum, að sjóða megi skarfakál í mjólk eða mysu, í stað grjóna. 3 tegundir eru til af skarfakáli. Sú tegund sem vex við sjó á nesjum og eyjum, ber töluverðan saltkeim, og blöðin af henni eru ekki eins þykk eða safamikil, eins og því sem vex í ósaltri jörð.“

Myndin er tekin af skarfakáli í grassverði á bjargbrún Látrabjargs þann 04.06.2005.

Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Hrísgrjónagrautur með grænmeti - fyrir börn sem farin eru að borða spónamat.

• 1 hluti lífræn brún hrísgrjón (stutt eða löng)
• 1/3 hluti niðurskorið spergilkál (brokkólí)
• 1/4 hluti niðurskornar gulrætur
• 3-4 hlutar af vatni

Léttsteikið grænmetið í örlítilli olíu (t.d. kókosolíu), fyrst gulræturnar og siðan spergilkálið. Það er að sjálfsögðu hægt að velja eitthvað annað grænmeti, en best er að það sé lífrænt ræktað. Bætið vatni útí og látið suðuna koma upp. Bætið hrísgrjónunum í og sjóðið við lágan hita í u.þ.b. 2 klukkutíma. þegar grauturinn er soðinn má bragðbæta hann með miso, sojasósu eða sjávarsalti.

Því lengur sem hrísgrjónin sjóða, því mýkri verður grauturinn og meira yang. Grænmetið verður einnig orðið vel mjúkt eftir tveggja tíma suðu með grjónunum.

Gott er að gera heilan pott og skipta síðan niður í litla skammta í poka og frysta þegar vel er orðið kalt. Þannig er alltaf tilbúinn dýrindis lífrænn grautur fyrir litla barnið á heimilinu.