Húsbúnaðarrisinn Ikea hefur um árabil verið leiðandi afl á sviði umhverfisstarfs og íslenska verslunin tekur stöðugum framförum á því sviði. Lengi vel var erfitt að finna út úr því hvernig íslenska verslunin hygðist taka á umhverfismálum og fylgja stefnu keðjunnar en smátt og smátt bætast við þjónustuþættir gagnvart neytendum sem og innanhússvinna sem vert er að vekja athygli á.

Ingvar Kamprad eigandi IKEA var valinn „langgrænasti ofurmilljarðamæringur“ heims af Sunday Times í fyrra (sjá grein frá 3.3.2009). Í grein sem Náttúran birti um IKEA á Íslandi fyrir réttu ári (sjá grein frá 16.02.2009) síðan var leitast við að meta stöðuna eins og hún var þá og hvetja fyrirtækið til dáða. Góðir hlutir gerast hægt en gerast þó og var því ánægjulegt að fylgjast með því þegar fyrirtækið setti upp pappírsgrenndargám við verslunina, hóf móttöku ljósapera og rafhlaðna til réttrar förgunar og hætti að bjóða upp á plastinnkaupapoka. IKEA á Íslandi hefur einnig gefið út yfirlýsingar um að verslunin hætti að selja hefðbundnar glóperur með haustinu (sjá grein frá 30.09.2009)

Á vefnum IKEA.IS er nú aðgangur beint af forsíðu á umhverfisstefnu fyrirtækisins og hægt er að sjá hvernig hver vara (gildir ekki fyrir allar vörur) tengist umhverfislegum viðmiðum s.s. uppruna vöru, endurvinnslu, endurvinnanleika o.s.fr. Sjá dæmi: LINDMON 100x155 brúnt, Endurvinnanlegt hráefni (viður). og CHARLOTTA MARK metravara B150cm Endurvinnanlegt hráefni (bómull). Engin ljósvirk bleikiefni.

Með því að upplýsa neytendur um umhverfisáhrif og tilurð vöru er IKEA á Íslandi að taka skref sem margir þora ekki að taka af hræðslu við að ef neytendur verði „of“ meðvitaðir hætti þeir að kaupa hinar vörurnar, þær sem eru illendurvinnanlegar og eitra frá sér frá vöggu til grafar.

Það hefur frá upphafi verið tilgangur Náttúran.is að hvetja fyrirtæki til að taka skref í átt til umhverfisvænni starfs- og framleiðsluhátta og óskum við IKEA á Íslandi því til hamingju með framtakið. Gaman væri að sjá slíkar upplýsingar við allar vörur í IKEA þegar fram líða stundir.

Ljósmynd: Móttaka rafhlaðna og glópera i anddyri verslunar IKEA, Guðrún Tryggvadóttir.

Það hafa líklega allir heyrt að umhverfismerktar vörur séu dýrari en aðrar vörur. Ef við lítum á umhverfismerki norðurlandaráðs, Svaninn, hver ætli sé kostnaðurinn við að fá Svaninn á vöruna?

Það er ákveðið umsóknargjald sem þarf að greiða fyrir að sækja um merkið. Sé greitt fyrir umsókn í einu landi þarf ekki að greiða þetta gjald í öðru landi. Þetta gjald er á bilinu 50.000 til 200.000 krónur eftir löndum. Íslensk fyrirtæki sem flytja inn vörur sem eru merktar erlendis þurfa ekki að greiða þetta gjald.
Síðan er einungis greitt gjald af veltu vörunnar hjá þeim aðila sem merkir vöruna Í flestum tilfellum er það hjá heildsala.

Þetta veltugjald er 0,4% af verði vörunnar. Veltugjaldið hefur hins vegar ákveðið hámark á ári sem er um 200 þúsund krónur á Íslandi fyrir hverja vöru. Vara sem kostar 1.000 krónur úr búð, kostar líklega 500 krónur frá heildsala. Veltugjaldið sem er 0,4% er þar af leiðandi 2 krónur sem renna til umsjónaraðila Svansins á Íslandi sem er Umhverfisstofnun. Nú getur vel verið að búðin leggi álagningu á veltugjaldið sem tvöfaldar gjaldið, þ.e. hækkunin vegna umhverfismerkisins verður 4 krónur, en einungis 2 krónur renna til umsjónaraðila Svansins, hinar tvær renna til búðarinnar.

Fyrir suma framleiðendur er þetta svo mikil hindrun að þeir neita að umhverfismerkja vörurnar sínar. Þeir halda hins vegar fram að vörurnar séu jafn góðar en þeir vilji bara ekki borga gjaldið fyrir umhverfismerkinguna.

Hvað erum við neytendur hins vegar að fá fyrir þessi 0.4% og hvaða skilaboð eru framleiðendur að senda þegar þeir segjast bara ekki vilja borga þess ógnarupphæð sem er að hámarki 200 þúsund krónur á ári?

Ég er sem neytandi að kaupa markaðsupplýsingar. Ég er að kaupa þjónustu Svansins sem segir mér að varan hafi farið í eftirlit þriðja aðila, sem hefur sett ákveðnar umhverfiskröfur á vöruna, og varan hefur staðist kröfurnar. Ég veit að kröfurnar frá Svaninum eru settar fram af vísindamönnum á norðurlöndum og ég treysti kröfunum. Fyrir þessa fullvissu borga ég 2-4 krónur (0.4%).

gPóstur er hagkvæm lausn fyrir fyrirtæki sem prenta efni til dreifingar í miklu magni, eins og reikninga, yfirlit, launaseðla, markpóst o.fl. gPóstur sparar umtalsverðan kostnað sem fellur til vegna viðhalds tækja, dreifingar og vinnustunda.

Lokur eru helsta viðbótin við gPóstinn. Lokur eru umslagalaus póstur sem notar helmingi minna magn pappírs samanborið við hefðbundinn póst í umslagi og er góður kostur fyrir fyrirtæki sem vilja sýna samfélagslega ábyrgð með að huga að umhverfinu. Með því að minnka það pappírsmagn sem notað er er stuðlað að minni orkunotkun sem verður til vegna framleiðslu, förgunar  og dreifingar. Lokur eru með norrænu umhverfismerkinguna Svaninn sem þýðir að leitast er við að draga úr umhverfisáhrifum á flestum stigum framleiðslunnar.
Upplýsingar eru prentaðar innan á Lokuna og hún svo (gufu) límd aftur. Hægt er að setja einblöðung eða bækling inn í Lokuna. Loka sem inniheldur 12 bls. bækling vegur undir 20 gr og  fellur inn í ódýrasta verðflokk Íslandspósts.

Prentsmiðjan Oddi hlaut í byrjun árs Svansmerkingu og starfar því eftir strangri umhverfisstefnu þar sem i hvívetna er leitast við að fara vel með hráefni og draga úr umhverfisáhrifum rekstrarins á skilvirkan hátt.
Lokur er hagkvæm lausn fyrir fyrirtæki sem prenta efni til dreifingar í miklu magni, eins og reikninga, yfirlit, launaseðla, markpóst ofl. gPóstur sparar umtalsverðan kostnað sem fellur til vegna viðhalds tækja, dreifingar og vinnustunda.
Oddi tekur við gögnum á rafrænu formi, meðhöndlar samkvæmt óskum viðskiptavina sinna, prentar og sendir til viðtakanda. Með þessu móti er hægt að ná fram auknu öryggi við meðferð gagnanna auk þess býður þessi leið upp á að gera gögnin birtingarhæf á rafrænu formi í heimabönkum.

Sjá nánar um gPóst á vef Odda www.oddi.is.

Sú goðsögn hefur því miður orðið langlíf að umhverfisstarf sé kostnaðarsamt, það sé dýrt að vera umhverfisvænn og fyrirtæki hafi einungis ráð á að vera umhverfisvænt þegar vel árar. Ef hins vegar sé skoðað hvernig fyrirtæki sem eru að vinna vel að umhverfismálum geta nýtt sér umhverfisstarf þá kemur í ljós hið gagnstæða, umhverfisstarf er hagkvæmt.

Ein helsta orsök þeirra umhverfisvandamála sem samfélagið á við að stríða stafar af sóun verðmæta og að fyrirtæki og neytendur eru ekki látnir borga raunkostnað fyrir þær vörur og þjónustu sem þeir eru að nota. Umhverfisstarf miðar fyrst og fremst að því sem hægt er að kalla visthagræði. Með því er átt við að fyrirtækin vilja auka framlegð sína (og samfélagsins) án þess að auka álagið á umhverfið eða að framlegð samfélagsins verður að aukast meira en álagið á umhverfið.

Margt af því sem við gerum í dag er í raun afskaplega óhagkvæmt. Á hverjum degi erum við að fara illa með auðlindir og borgum fyrir það. Úrgangur eins og málmar, plast, timbur, gler o.s.frv. er ekkert annað en auðlindir á röngum stað. Á Íslandi erum við að borga fyrir að urða úrgang á meðan þetta er í raun verðmæti fyrir úrgangsfyrirtæki. Verð á flestum náttúruauðlindum fer hækkandi. Samtímis er vakning í þá átt að fólk og fyrirtæki eigi að greiða fyrir þann umhverfiskostnað sem þau valda. Gámaþjónustufyrirtæki eru farin að taka upp stigskipta gjaldskrá þar sem gjaldið fer eftir flokkum. Dýrasti flokkurinn er yfirleitt óflokkað. Með því að flokka eru fyrirtækin hins vegar farin að spara fjármagn. Þetta er tilhneigingin í dag og á bara eftir að aukast.

Hvað er eðlilegt við það að nýta einungis 20-40% af auðlegðum sem maður er að nota? Þetta er í raun dæmið með bensín og díselbíla. Díselbíllinn er að vísu töluvert hagkvæmari út frá brennslusjónarmiði (lægri eldsneytisnotkun á 100 km) en sambærilegur bensínbíll. Vandamálið er hins vegar að dieselbíllin nýtir einungis um 40% af orkunni í olíunni. Afgangurinn er óþarfa eyðsla sem fer í að hita upp umhverfið.

Hvað eru umhverfisviðmið?

Umhverfisviðmið eða markmið eru í eðli sínu ekkert frábrugðin fjárhagslegum markmiðum. Hlutverk beggja er að mæla árangur af starfssemi fyrirtækisins á mismunandi sviðum, þó svo að auðveldlega sé hægt að fullyrða að fjárhagleg og umhverfismarkmið séu hvert öðru háð. Það er þó einn grundvallarmunur á fjárhaglegum og umhverfislegum markmiðum. Hin fjárhagslegu hafa þróast í fjölda áratuga eða árhundruði meðan umhverfislegu markmiðin eru tiltölulega ný á nálinni og fyrirtæki byrjuðu ekki að setja umhverfisviðmið í einhverjum mæli fyrr en eftir 1996 þegar ISO 14001 staðallinn var fyrst samþykkur.

Þessi grundvallarmunur á umhverfis- og fjárhagslegum markmiðum hefur hins vegar mikla praktíska þýðingu. Bókhaldsforrit fyrirtækja miðast að því að fylgjast á auðveldan máta með fjárhagslegum lykiltölum. Kerfin eru byggð með það í huga að geta á auðveldan og fljótan máta fá út allar helstu fjárhaglegu viðmið sem hægt er þar sem upplýsingar skipta öllu í hörðum heimi samkeppninnar. Umhverfisupplýsingar eru ekki á innbyggðar í upplýsingakerfi fyrirtækja eins og fjárhagslegar upplýsingar.

Að skilgreina umhverfismarkmið er í sjálfu sér ekki erfitt. Hið flókna er að skilgreina hvar og hvernig auðveldast er að safna saman upplýsingum úr upplýsingakerfinu. Þar sem umhverfisupplýsingar eru oft af skornum skammti hefur fólk því tilhneigingu að mæla það sem hægt er að mæla í stað þess að mæla það sem er mikilvægt. Grunnur að öllum viðmiðum er að þekkja núverandi stöðu (grunnstöðuna) áður en viðmiðin eru sett. Án þess að þekkja grunnstöðuna er afskaplega erfitt að vita hvort markmiðum hafi verið náð. Að ekki vita grunnstöðuna er líklega algengustu mistök sem fyrirtæki gera við markmiðasetningu. Markmiðin verða því oft ekkert annað en fallegur ásetningur án þess að hægt sé að segja til um hvort þeim hafi verið náð eða ekki. Grundvallaratriðið í allri markmiðasetningu er því að skilgreina grunnstöðu áður en markmið eru sett.