Náttúran.is

Atli vill byggja sér jurtagarð - Atli VIII

35.

Atli: Jurtagarð vil eg byggja mér.

Bóndi: Svo hefur kóngur boðið þér að þú skulir brjóta jörð til aldingarða og akra (26. febr. 1754). Veldu þér þar til hentugan stað. Sparar það þér ómak ef þú lætur túngarð þinn vera langvegg jurtagarðsins. Þá hefur þú líka síður að óttast kálorma og líka arfa og annað ógras ef sáðgarður þinn er ei rétt nærri bæ. Það er betra að að sáðgarður þinn er ei rétt nærri bæ. Það er betra að sáðgarðurinn sé mjög aflangur frá austri til vesturs og sé hliðarveggurinn nyrðri nokkuð hærri en sá syðri; þá færðu meira skjól undir norðurhliðinni. Best er að allur garðurinn sé byggður af jarðarhnaus. En allra helst hlýturðu að byggja norðurvegginn af einni sama jörð. Þá verður hann þéttur sem mikið ríður á og líka hefur þú það gagn að viljir þú geyma útí garði á vetrum rætur til tímgunar þá lifa þær vel við hnausvegginn. En við grjótveggin deyja þær flestar þó vel væri annars að þeim búið, vegna kuldahélunnar við steininn, sem öllu aldini er skaðleg þó svo veggur væri allþéttur.

Allvel fer þó garður hallist lítið móti suðri eða útsuðri. Um matjurtarækt hefur Eggert Ólafsson vísilögmaður skrifað fyrstur manna á íslensku 1763, sá bæklingur kallast: Lachanologia, prentaður í Kaupinhöfn 1774. Og mr. Ólafur Ólafsson hefur skrifað þar um nokkru seinna en Eggert, varð þó fyrri til að láta þrykkja sitt skrif anno 1770 1). Þessa bæklinga kanntu að fá því kóngurinn gaf mikið af þeim báðum til útbýtingar á Íslandi.1)
1) Ólafur Olavius: Íslensk urtagarðsbók. Kbh. 1770.

36.

Atli: Segðu mér nokkuð um þessi skrif eða kunnir þú nokkuð, sem þau kenna mér ekki?

Bóndi: Mr. Ólafur, þegar hann var í Kaupinhöfn, tók saman út útlenskum bókum það sem hann hélt helst eiga við á Íslandi um matjurtarækt. En Eggert vísilögmaður, sem áður var sendur til Íslands til að rannsaka þess náttúrulegt ásigkomulag, skrifaði það um sama efni, sem hann vissi, reyndi eða sá fyrir sér á Íslandi.

Það hefur mér reynst best jörð, sem hefur sömu kenniteikn sem besta vatn, það er enga lykt og engan smekk eða sem minnst af hvoru fyrir sig. Nema hvað góð jörð og heilnæm gefur góða lykt af sér eftir regn þegar hún er opin. Það sem nokkrir skrifa um vissar jurtir að þæri boði altíð feita og góða jörð hvar sem þær vaxa þarf ef ekki að segja þér. Þú trúir því þegar reynslan kennir þér það eða hinu annars að flestallar jurtir geta vaxið í magurri jörð, helst ef þær hafa vanist þar lofti og landsstöðu áður en jörðin megraðist. En það eru nokkrar jurtir, sem aldrei vaxa í feitri jörð, svo sem geldingarhnappur (statice), holtasóley (dryas) etc. Það gjörir betri jörð að pæla upp garð í mjúki og hlýju veðri á hausti, strax og upp úr honum er tekið. Þegar þú tekur upp nýjan garð og hefur góða jörð þá er þér nóg að stinga upp garðstæðið eitt kvartil djúpt og berja vel í sundur alla kekki í hlákum á vetri; þarftu þá ekkert á að bera.

Annað ár plægir þú dýpra. Oo svo lengi sem þú getur bætt við neðan úr grunni garðsins hálfu kvartili árlega, af þessari nýju mold, sem kallast jómfrúarjörð, þá hefur þú góðan garð. Segja menn hollenskir 1) brúki þennan hátt við nýlendur 2) og hefi eg það líka reynt. Við þetta lífgast árelga sá grunnur garðsins, sem ópældur er, af lofti og regni að ofanverðu, í gegnum þá uppældu, lausu jörð og verður að góðri matjörð. Sé garður þinn grýttur þá máttu fyrst í stað láta það grjót vera kyrrt, svo þú sparir þér erfiði. Því þar sem jörð er opnuð þar lyftir klakinn á veturna steinunum en jörðin í hverri hláku jafnar sig og sígur ofan með þeim og undir þá, til þess að steinninn komi sjálfkrafa upp úr jörðinni. Og þá er þér hægra að taka hann burt en grafa djúpt eftir honum. Að steinar hækki í jörðinni skrifar og svo Ström eftir plógmönnum í Noregi. Af þessari orsök hafa menn sagt að jörðin blásist upp og eyðist því þeir sáu steina komna upp úr jörðinni þar sem þeir vissu ekki steina von.
1) Sjá Petri Laurenbergii Horticuram.
2) Jörð nýbrotna til ræktar.

37.

Atli: Hvar skal eg taka áburð á eyðijörð?

Bóndi:. Eg hefi sagt þér að þú þarft engan áburð á fyrsta ári þar sem þú hefur nýja, góða jörð og líka batnar hún þegar hún er opin frá hausti til vors og þangað til þú ferð að sá í hana. En finnist þér jörð þín mögur til að planta í þær jurtir, sem frekari næring þurfa, svo sem næpur og kálrætur etc., þá taktu þér sákerald eða tunnu, legg þar í flögu af sauðataði, hell þar yfir korg, sem þveginn var vorull úr, og fyll síðan af vatni, lát standa í nokkra daga. Þessi lögur fer strax að ganga og fúlna þegar hann stendur í sólarhita. Af þessum legi máttu hella einum pela í holu, sem þú gerir utan hjá hverri plöntu; við það mun hjá þér vel vaxa.

P. Lundberg ráðleggur 1) að taka úti í haga kúamykju þegar kýr bíta grænt gras og setja regnvatn á það og vökva þar með. Item skuli þörf vera að verja ormum þá blanda menn þar við sóti og tjöruvatni. Mjólkur- og blóðblandað vatn er gott fyrir þá ávexti , sem maður vill vel vanda rækt við. Kammecker sænski, í sínum bæklingi, sem kallast Trjágarðsmaður, segir að vatn, sem jurtablöð voru soðin, item sápuvatn og allur þvottakorgur sé gott að vökva með. Er allt þetta reynt hér og hefur vel dugað.1) Den rette Havedykning 5. bok, 6. kap. Ibidem 2. bok 16. kap.

Atli* er eitt af ritunum í Riti Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal og fæst hér á Náttúrumarkaði.

*Atli eður ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn helst um jarðar- og kvikfjárrækt aðferð og ágóða með andsvari gamals bónda. Samanskrifað fyrir fátækis frumbýlinga, einkanlega þá sem reisa bú á eyðijörð

Einkunn

Atli spyr að túnstærð - Atli IX

38.

Atili: Síðan eg fór út vistinni frá þér, bóndi, í vor hefi eg húsað bæ fyrir mig á Konungastöðum, að ráði þínu. Segðu mér nú hvað þér lísti hvað mikið tún eg skal taka fyrir mig að hegna? Hvað það kann fóðra eftir stærðinni?

Bóndi: Það er gagnlegast hverjum manni að láta sér nægja það sem nóg er og viljir þú svo þá skal eg segja þér mína meining. Það er gamalt búmannalag hér á landi að hálfur annar eyrisvöllur gefi af sér kýrfóður. Er hann þá vel ræktaður og þó ekki í besta lagi. Nú er eyrisvöllur 30 faðmar á hvern jaðar af fjórum 1).
Þá er þessi gamli kýrfóðursvöllur 150 faðmar ummáls, það er 37 ½ faðmur á hvern veg en 1350 kvaðratfaðmar. Þegar þú leggur nú þessa kýrfóðurvelli 8 saman sýnist mér þú hafir nóg tún, það eru 12 eyrisvellir (og þeim mun meira sem húsabær þinn tekur skák af túninu). Verður þá allt þitt tún ummáls 420 faðmar. Þetta tún slær þú einn upp og hirðir með konu þinni á mánuði. Þá hefur þú síður að óttast óþerra fyrst snemma er slegið. Þá hefur þú betra hey og kjarnameira en þó jafnmikið væri að stærra túni óræktuðu. Því það er víst að því betur sem á er borið, þess meiri kraftur er í grasinu. Um þetta litla tún er hægara að girða og halda garði við, eins að teðja, hreinsa, slá, raka og hirða, og þá færðu heldur nógan áburð á það.
1) Stærð sú tekin fram í Búalögum og er talin verkmanni hæfileg til dagsláttu.

39.

Atli: Það þyki mér ólíklegt að eg fái nóg hey fyrir 8 kýr af ekki stærra túni.

Bóndi: Þó þér finnist það ólíklegt þá er það ei síður sannleikur. Til merkis þar upp á vil eg segja þér: 26 almennilega heyhesta ætla eg fyrir kú, hvern heyhest 3 vættir eða 15 lpd. að vigt. Einn eyrisvöllur er 120 faðmar ummáls, í honum hefur þú 30 skákir ferkantaðar, 5 faðma á hvern jaðar. Af þvílíkri skák hefi eg fengið, þar sem best er í túni, 3 vættir af vel þurri töðu. Væri allt túnið svo vel ræktað þá fengi maður meira en kýrfóður af eyrisvelli og af þeim gamla kýrfóðurvelli 45 heyhesta, þar er lítið minna en 2 kýrfóður.

C.G. Boje, í hans Förfarna lanthushållaren (kap. 1), skrifar að tunnuland, sem hann reiknar 14.000 kvaðratálnir, velræktað kunni að gefa sér 6-8 til 10 hlöss hey, hvert hlass reiknað til 9 vætta þunga eða 45 lpd. Þetta hans tunnuland í Svíaríki er nokkuð minna en vor eyrisvöllur og kemur það vel saman við þennan minn reikning. Það tekur þó langt þessu fram, sem Essendorp skrifar um Liersókn 1) í Akurhússstifti í Noregi, að þar gefi 1 tunnuland útplantað með netlu 18 hlöss á ári og hefi eg það reynt að hana má hér planta ei síður en í Liersókn. Hún þolir vorn kulda vel því hún er hér innlend hjá oss, þarf lítin áburð en djúpa jörð.
1) Jens Essendorp: Physisk oeconomisk beskrivelse over Lier Præstegjæld. 1761. Dönsk málvenja breytti –dorp (= þorp) í –drop. En B.H. hefur fest sig við eldra eða germanskara nafnform Essendorp.

Einkunn

Rit Björns Halldórssonar í Sauðlauksdal

Á átjándu öld var lífið allt öðru vísi en það er nú. Rétt eða rangt? Rétt að því leiti að framfarir hafa orðið á flestum sviðum þjóðlífsins en rangt að því leiti að manneskjan er í grunninn alltaf eins og náttúran líka. Einn fremsti fræðimaður Íslendinga á átjándu öld, séra Björn Halldórsson (f. 1724 d. 1794), náttúrufræðingur, íslenskumaður og frömuður í garðrækt og annarri jarðyrkju skrifaði á sínum tíma fjölda rita sem gefin voru út og sumum dreift meðal fátæks alþýðufólks til að stuðla að betri lífsmöguleikum í harðbýlu landi. Ritið er nú til á Náttúrumarkaði.

Hér birtast fjögur af ritum Björns:

• Korte beretninger, komu fyrst út í Kaupmannahöfn 1765.
• Atli kom fyrst út í Hrappsey 1780.
• Grasnytjar, komu fyrst út í Kaupmannahöfn 1783.
• Arnbjörg, kom fyrst út í Kaupmannahöfn 1783.

Einkunn

Atli vill fylgja dæmum annarra bænda - Atli X

46.

Atli: Þetta eru gömul ríkismanna ráð. Þeir vilja að almúginn þrælki og vinni baki brotnu og bæti jarðir fyrir ekkert. Hvað gefa þeir í staðinn?

Bóndi: Satt er það að sá verður að ráða sem ríkið hefur meira. Og eru þau fyrirvöld best, sem eru vitur og góðgjörn en þar með stjórnsöm. Svo vill hver faðir að börn sín erfiði svo þau hafi nóg brauð.

Væri á þig skilið að vinna fyrir landsdrottin, í hans eins þarfir, og yfirgefa á meðan þitt eigið gagn, þá myndir þú kurra og verða þó nauðugur að hlýða honum. Nú skilur kóngurinn á þig 1) svo föðurlega að þú rækir þitt eigið gagn og gefur hann þér ágóða þíns erfiðis svo lengi sem þau eða þú endast til að búa á þeirri jörð, sem þú hefur ræktað.1) Nú setur kóngurinn þér þann skilmála.

Við þessa rækt batnar hver jörð en þó hækka ekki landskuldir og því er ábúandans allt gagnið af hans sveita. Dugi hann sér vel að, þá vill kóngur gefa honum kaup fyrir það sem hann ræktar betur en það skylduverk, sem honum er upp á lagt, og hefur bóndinn eins notin sjálfur af verki sínu þar fyrir. Þakka skyldir þú Guði að þú býrð við svo góða kosti og svo mikið frelsi. Ólíkt er það kjörum þeirra sem fastir eru á fótum við jarðir, maður eftir mann, og verða að erfiða fyrir húsbóndann allt hvað hann vill og þarf, hafa hvorki þar fyrir fæði né laun en þola þó straff ef brestur á verk eða misvinnst. 1)
1) Með þeim ummælum er m.a. bent til átthagafjötra í Danmörku, sbr. lög um vornedskab og hoveri.

47.

Atli: Það læt eg mér skiljast að kóngurinn vilji oss öllum best og gott eitt kemur frá honum. En eg verð að sjá um minn hag sem best. Eg veit annan mann, sem vill hálfa Konungsstaði á móti mér. Hann er góður vinnumaður og mun hafa að sér sem mest. Því vil ég verða fyrri til og varna honum að komast þar inn. Eg vil hafa sem mest undir til slægna svo eg megi velja út því þó eg geti hvorki girt um það né ræktað, þá get eg heldur varið öðrum að ná þar til með því móti.

Bóndi: Eg hefi sagt þér að ekkert gagn væri af þér að hafa meira tún en þú gætir ræktað því eg merki að fyrir gagni þínu gengst þú mest. Þó er hér annað í efni, sem enn er meira vert.

Einkunn

Blálandsdrottningin á Náttúrumarkaði

Árið 2008 var ár kartöflunnar haldið hátíðlegt um heim allan en Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir átakinu.

Sama ár var 250 ára afmæli kartöfluræktar hér á landi haldið hátíðlegt með ýmsum uppákomum og útgáfum en bókin Blálandsdrottningin og fólkið sem ræktaði kartöflurnar eftir fjöllistakonuna Hildi Hákonardóttur var án efa stærsta og í heimildasögulegum skilningi mikilvægasta útgáfan sem tengdist afmæli karföflunnar á Íslandi. Bókin kom út í ágústmánuði 2008., nokkuð á eftir hápunkti kartöfluafmælisins og féll því svolítið í skuggann á meira áberandi efni sem kartöflubændur stóðu að.

Blálandsdrottning er sagnfræðilegt afrek fræðimannsins Hildar Hákonardóttur og byggir á áratugalöngum áhuga hennar á viðfangsefninu. Áhuginn á sögu kartöflunnar leiddi Hidli í ferðalög víða um heim í leit að sannleikanum um sögu þessa matmikla rótarhnýðis þ.á.m. til Suður Ameríku en sú heimsókn hafði sterk áhrif á endanlegt útlit og form bókarinnar. Innleiðing kartöfluræktar á Íslandi er þó það sem fyrir okkur íslendinga er kannski mikilvægast að fræðast um en þar hefur Hildi sannarlega tekist að setja kartöfluna í sögulegt samhengi auk þess sem að fjöldinn allur af innlendum og erlendum, gömlum og góðum uppskriftum af matföngum þar sem kartaflan er í aðalhlutverki skreyta bókina og gera hana ómissandi í uppskriftabókasafnið.

Útgefandi er bókaútgáfan Salka.

Skoða og kaupa Blálandsdrottninguna hér á Náttúrumarkaði.
Ef þú ert að versla í fyrsta skipti hér á vefnum þá skoðaðu hvernig búðin virkar.

Einkunn