Náttúran.is

Áhrif sykurs á heilann og líkamann

Hvort sem við gerum okkur grein fyrir því eður ei, þá innbyrðum við óhemjumikinn sykur á hverjum degi. Líkaminn vinnur úr honum með margvíslegum hætti. Oft gætir þó misskilnings hvað eiginleika efnisins varðar. Sumir líta á það sem eitur meðan aðrir lofsyngja sykur sem eitt dásamlegasta fyrirbæri á jarðríki. Hér á eftir verður fjallað um hinar ýmsu birtingarmyndir sykurs, ýmis áhrif hans á líkamann og þátt hans í heilbrigðu og óheilbrigðu mataræði.

Ef þú veist nú þegar hvaða áhrif sykur hefur á líkamann, endilega skrollaðu niður og lestu síðasta kafla þessarar greinar. Hann fjallar um það hvernig unnt er að neyta sykurs á heilsusamlegri máta en gengur og gerist.

Ólíkar gerðir sykurs

Til eru alltof margar sykurgerðir til að hægt sé að fjalla um þær allar í stuttu yfirliti sem þessu. Hér verður því einungis vikið að þeim tveimur gerðum sem verða hvað oftast á vegi okkar: þrúgusykri og ávaxtasykri.

Þrúgusykur

Þrúgusykur er einföld gerð sykurs sem leggst vel í líkamann. Hann er einn meginorkugjafi frumnanna, svo neysla hans er hreinlega gagnleg líkamanum. Þegar þrúgusykur berst inn í líkamann örvar hann seyti insúlíns í briskirtlinum. Heilinn verður var við þetta, áttar sig á því að hann er upptekinn við lífræn efnaskipti og bægir hungurkenndinni frá. Með öðrum orðum: þegar við neytum þrúgusykurs þá segir heilinn okkur að hætta að borða þegar við höfum borðað nóg.

En þrúgusykur er ekki gallalaus. Þegar hans er neytt fara ýmis ferli af stað í líkamanum. Eitt þeirra á sér stað í lifrinni og framkallar svokallað mjög eðlislétt fituprótein eða VLDL (sjá http://en.wikipedia.org/wiki/Very_low_density_lipoprotein). VLDL er ekki eftirsóknarvert. Það veldur til dæmis hjarta- og æðasjúkdómum. Til allrar hamingju breytist aðeins ein af hverjum 24 hitaeiningum þrúgusykurs sem lifrin vinnur úr í VLDL. Ef þrúgusykur væri eina VLDL-myndandi efnið sem við leggjum okkur til munns, þá væri þetta ekkert áhyggjuefni.

Strásykur og HFCS (kornsýróp með hátt hlutfall ávaxtasykurs)

Frá okkar bæjardyrum séð eru HFCS og strásykur nokkurn veginn sami hluturinn. Bæði efnin eru afar sæt og innihalda gríðarlegt magn ávaxtasykurs. Strásykur er 50% ávaxtasykur og HFCS er 55% ávaxtasykur (sem er hátt hlutfall í samanburði við venjulegt kornsíróp en í meðallagi þegar efnið er borið saman við reyrsykur). Að öðru leyti innihalda strásykur og HFCS þrúgusykur, efnið sem rætt var um hér að ofan. Í flestum tilvikum er ávaxtasykur óhollur vegna aðferðanna sem líkaminn beitir til að vinna úr honum. Því miður er lifrin eina líffærið sem brýtur niður ávaxtasykur. Þegar hans er neytt fer því gríðarlegur fjöldi hitaeininga í gegnum lifrarferlið, um það bil þrisvar sinnum fleiri en í tilfelli glúkósa. Afleiðingin er sú að lifrin myndar VLDL (slæma kólesterólið sem greint var frá hér að ofan) og fitu í miklu meira mæli en áður. Jafnframt leiðir niðurbrot ávaxtasykurs til aukinnar framleiðslu þvagsýru og ýmissa annarra efna sem við kærum okkur ekki um og geta til dæmis valdið hækkun blóðþrýstings.
Ofan á allt þetta bætist svo að ávaxtasykur dregur úr getu heilans til að ákvarða hversu mikil neysla er æskileg. Próteinið leptín er nauðsynlegt við stjórnun og nýtingu orku í líkamanum. Það tryggir meðal annars að matarlystin og ýmis efnaskipti í líkamanum séu í eðlilegu horfi. Neysla ávaxtasykurs fær heilann til að streitast gegn leptíni með þeim afleiðingum að manneskjan heldur áfram að borða án þess að gera sér grein fyrir því að maginn er fullur. Tökum sódavatn sem dæmi, en það inniheldur jafnan kynstrin öll af ávaxtasykri. Þegar manneskja drekkur sódavatn finnur hún lítið fyrir því þegar maginn fyllist, jafnvel þótt hún innbyrði líka mikinn fjölda hitaeininga. Heilinn fær ekki boð um að nóg hafi verið borðað og því líður manneskjunni eins og hún sé ennþá svöng. Hér er um að ræða auðskiljanleg áhrif ávaxtasykurs, en raunar eru þau ótengd ýmsum öðrum vandamálum sem efninu fylgja. Hins vegar snertir þetta þann vanda sem flestir hafa áhyggjur af: fitumyndun.
Ekki er þar með sagt að ávaxtasykur sé alslæmur. Hann getur vissulega þjónað hagnýtum tilgangi, til dæmis fyrir atvinnumenn í íþróttum. HFCS byrgir líkamann hratt upp af glýkógen-forða, en hann er gagnlegur við brennslu. Þannig gegnir HFCS nytsamlegu hlutverki í íþróttadrykkjum fyrir þá sem eru fljótir að brenna efninu. Hins vegar hefur það lítið gagn fyrir okkur hin sem ekki stundum hreyfingu daginn út og inn, nema kannski í þeim aðstæðum þegar við þurfum á skjótri orku að halda sem við hyggjumst brenna jafnóðum.

Unnin og óunnin matvæli

Einkunn

Ný reglugerð um birtingu niðurstaðna vegna eftirlits með matvælum

Í framhaldi af tilkynningu Neytendasamtakanna og hugmynd um birtingu eftirlitsskýrslna, birtir Náttúran nýja eftilitsskýrslu umálið. Broskarlahugmyndin (sjá grein) hefur ekkert komið formlega til heilbrigðiseftirlita, en þessi hugmynd hefur komið fram, verið rædd og margir hafa kynnst framkvæmdinni bæði á fyrirlestrum Norrænu matvælaþinganna og eins á vettvangi í Danmörku.

REGLUGERÐ um birtingu niðurstaðna vegna eftirlits með matvælum.

1. gr.

Markmið og gildissvið.

Reglugerð þessi gildir um birtingu á niðurstöðum  eftirlits með framleiðslu og dreifingu matvæla. Markmið reglugerðarinnar er aðstuðla að opinberri birtingu upplýsinga um gæði og öryggi matvæla.

2. gr.

Skýrsla og birting.

Eftirlitsaðilar, skv. 22. gr. laga nr. 93/1995 um matvæli, skulu árlega taka saman skýrslu með helstu niðurstöðum úr eftirliti með framleiðslu og dreifingu matvæla.  Eftirlitsaðilum er heimilt að flokka niðurstöður eftirlitsins eftir fyrirtækjum, vörum og eða vöruflokkum.

Eftirlitsaðilum er heimilt að gefa skýrsluna út sem hluta af ársskýrslu hlutaðeigandi eftirlitsaðila.

Eftirlitsaðilar skulu birta skýrsluna með rafrænum hætti á heimasíðu hlutaðeigandi eftirlitsaðila.

3. gr.

Innflytjendur og framleiðendur.

Framleiðendur og dreifingaraðilar matvæla skulu eiga kost á að koma á framfæri athugasemdum við þann hluta skýrslunnar sem fjallar um vörur viðkomandi og skal veittur 30 daga frestur til að skila inn athugasemdum. Sé ekki tekið tillit til athugasemda frá framleiðendum eða dreifingaraðilum skal birta þær í viðauka við skýrslu eftirlitsaðila.

4. gr.

Birting rannsóknaniðurstaðna og eftirlitsaðgerða í einstökum tilvikum.

Eftirlitsaðila er í eftirfarandi tilvikum heimilt að birta niðurstöður úr eftirliti með framleiðslu og dreifingu matvælafyrirtækja á matvælum:

a. Þegar niðurstöður úr efna- og örverugreiningum leiða í ljós að matvæli er ekki í samræmi ákvæði laga nr. 93/1995 um matvæli eða reglugerða settra á grundvelli þeirra.

b. Þegar niðurstöður eftirlits leiða í ljós að framleiðsla, dreifing og markaðssetning matvæla er ekki í samræmi við ákvæði laga nr. 93/1995 um matvæli eða reglugerða settra á grundvelli þeirra.

c. Þegar eftirlitsaðili stöðvar starfsemi matvælafyrirtækja að hluta eða heild eða þegar eftirlitsaðili gefur fyrirmæli um afmengun eða innköllun eða þegar eftirlitsaðili takmarkar eða stöðvar framleiðslu eða markaðssetningu, leggur hald á eða fer fram á förgun matvæla.

Birting niðurstaðna skal fara fram eins fljótt og unnt er á heimasíðu hlutaðeigandi eftirlitsaðila. Jafnframt er eftirlitsaðila með sama hætti heimilt að birta almennar upplýsingar um aðgerðir hennar eða matvælafyrirtækja þegar matvæli uppfylla ekki kröfur um öryggi vörunnar.

5. gr.

Kærur og frestun birtingar.

Stjórnsýslukæra aðila máls til ráðherra frestar ekki birtingu eftirlitsaðila.

6. gr.

Lagastoð og gildistaka.

Reglugerð þessi er sett með stoð í 28. gr. a. laga nr. 93/1995 um matvæli, með síðari breytingum. Reglugerðin öðlast þegar gildi.

Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, 17. janúar 2012.

F. h. r.

Sigurgeir Þorgeirsson.

Baldur P. Erlingsson.

Einkunn

Sú orka sem þarf til að framleiða hálft kíló af mat

Olíutunnan - oildrum.com hefur sett fram áhugaverðar upplýsingar um það hve mikla orku þarf til að framleiða mismunandi fæðutegundir; Ég setti gögnin upp í súlurit (sjá hér að ofan) og í ljós kom að flestir ættu að hugsa sig um og gerast Vegan eða grænmetisætur a.m.k. á virkum dögum; ostur þarfnaðist álíka mikillar orku í framleiðslu eins og kjöt.

Tafla 2: Skilvirkni orkunýtingar fyrir ýmsar mismunandi fæðutegundir (Mælt sem: Fæðukaloríur/Orka sem er notuð við framleiðslu)

Tafla tvö sýnir samanburð á skilvirkni orkunýtingar við framleiðslu ýmissa matvæla. Eftirfarandi er sérstaklega eftirtektarvert:
Það þarf um 25 sinnum meiri orku til að framleiða eina kaloríu af nautakjöti en að framleiða eina kaloríu af korni til manneldis. Mjólkurvörur eru almennt nokkuð skilvirkar orkulega séð þar sem þær innihalda margar kaloríur miðað við rúmmál. Þeir sem aðhyllst Vegan mataræðið geta verið stoltir af því að mataræði þeirra felur í sér um 90% minni orkunotkun en hið almenna bandaríska mataræði gerir. Jafnvel þeir sem borða einungis egg og mjólkurvörur geta haldið því fram að þeir ný ti orku til framleiðslu matvæla mjög skynsamlega.

Þannig að osturinn er ekki svo slæmur sé horft á það hversu margar kaloríur eru í hverju oststykki. Kannski er nóg að vera grænmetisæta á virkum dögum og taka þannig skref í átt til þess að bæta umhverfið. Meiri upplýsingar er að finna á síðunni The Oil drum www.oildrum.com.

Súlurit og tafla teiknaðar og íslenskaðar eftir fyrirmynd á theolidrum.com, Guðrún Tryggvadóttir Náttúran.is.

Einkunn

Veist þú hvaða aukefni eru í matarkörfunni þinni?

Í matvælum nútímans eru allskyns aukefni sem við flest kunnum lítil skil á. En hvaða efni eru þetta og hvaða áhrif skyldu þau hafa á líkama okkar? Eru einhver þeirra kannski ofnæmisvaldandi og geta sum aukefni e.t.v. valdið ofvirkni hjá börnum? Eða hafa einhver þeirra e.t.v. jákvæð áhrif á líkamann?

Náttúran.is hefur tekið saman ítarlegan lista yfir þau margvíslegu aukefni sem eru til staðar í matvælum. Sjá E-efnin hér til hægri á síðunni. Um er að ræða efni eins og litarefni, þráavarnarefni og bindiefni. Sum efnin eru talin geta haft skaðleg áhrif á heilsu manna á meðan önnur aukefni eru beinlínis andoxandi og talin geta aukið hreysti og heilsu. Þriðji flokkur efna er síðan tiltölulega hlutlaus, þ.e. veldur hvorki neikvæðum né jákvæðum áhrifum. Skaðlegu efnin eru merkt rauðu megin á skalanum, hlutlaus efni á gula hluta skalans og efni sem talin eru hafa jákvæð áhrif á líkamann eru merkt grænu megin á skalanum. Heimilda er getið í hverju tilviki fyrir sig en varúðarstig er aðeins gefið upp til hliðsjónar og Náttúran.is tekur ekki afstöðu til þessar efna með neinum hætti.

Með því að slá inn heiti E efnisins sem þú hefur áhuga á að fá upplýsingar um getur þú öðlast betri þekkingu á viðkomandi aukefni. Þú getur beitt skynsemi þinni og þekkingu til að velja frekar þau aukefni sem hafa jákvæð áhrif og þannig haft áhrif á markaðinn. Ef við neytendur stöndum saman, þá getum við breytt ansi miklu í veröldinni.

Öll aukefnin hafa svokallað E númer, en E stendur fyrir Evrópu. Nánari upplýsingar um aukefni er að finna á vef Matvælastofnunar – www.mast.is en Matvælastofnun ber ábyrgð á eftirliti með aukefnum í matvælum hér á landi.

Einkunn

Hvar eru merkingarnar?

Þann 1. janúar sl. tók gildi Reglugerð nr. 1038/2010 um merkingu og rekjanleika erfðabreyttra matvæla og erfðabreytts fóðurs. Náttúran.is beindi þeirri spurningu til Matvælastofnunar þ. 3. jan. sl. „hvernig eftirliti og merkingum á matvörum með erfðabreyttu innihaldi skuli háttað og hvort að enn séu á markaði vörur sem ekki hafa verið merktar skv. hinni nýju reglugerð og ef svo er, hvenær stofnunin muni innleiða merkingarskilduna og hvernig henni verði framfylgt.“.

Enn hefur ekkert svar borist nema svohljóðandi staðfesting um móttöku fyrirspurnarinnar: „Matvælastofnun hefur móttekið fyrirspurn þína og hefur hún verið send Jónínu Stefánsdóttur til úrlausnar. Ef þú ert ekki sátt/-ur við úrlausnina er það vel þegið að þú hafir samband aftur innan mánaðar.“

Náttúran telur að Matvælastofnun sem eftirlitsaðila sé skylt að hafa undirbúið innleiðingu reglugerðarnnar „fyrir“ innleiðingu hennar þ. 1. jan. sl., þannig að allar vörur með erfðabreyttu innihaldi ættu nú þegar að vera merktar á viðeigandi hátt. Svo er þó ekki eins og meðfylgjandi dæmi sanna en þær voru teknar í verslun Bónuss í Hveragerði, sú eftri þ. 30. des. sl. en sú neðri í dag þ. 5. jan. Lucky Charms, Cheerios og Cocoa Puffs pakkarnir voru með álímdum íslenskum innihaldslýsingarmiðum en ekki með upplýsingum um að þau innihaldi erfðabreytt innihald, sem þau þó sannarlega gera.

Náttúran leggur til að neytendur fylgist vel með því hvort að vörur með erfðabreyttu innihaldi séu enn í hillum matvöruverslana og ef svo er, þá tilkynna það til Matvælastofnunar. Auðvitað er ekki auðvelt að vita í hvaða vörum erfðabreytt innihald er að finna enda hefur engin fræðsla átt sér stað um það af hendi opinberra aðila.

Til að einfalda neytendum að skilja hvaða innihaldsefni„ geti verið erðfabreytt“ fékk Náttúran leyfi til að þýða tékklista yfir ósýnileg erfðabreytt innihaldsefni í matvælum úr Non GMO Shopping Guide sem The Institute for Responsible Technology og The Non GMO Project gefa út. Þú getur líka náð í App á GMO Shopping Guide síðunni en hann miðast við bandarískar aðstæður og tekur yfir vörur sem fæstar er að finna hér á landi.

Eftirfarandi innihaldsefni í matvælum geta verið erfðabreytt:

Einkunn