Náttúran.is

Munið eftir smáfuglunum

Nú er hart í ári fyrir smáfuglana okkar, víða djúpt að kroppa í gegnum snjóinn. Það er því mikilvægt að við hugsum til okkar litlu vina og gefum þeim lítið eitt af borði okkar, það munar um það. Það er auðvitað hægt að fara út í búð og kaupa poka af fuglafóðri en við gömlum eplum, ögn af fitu eða öðrum matarafgöngum verður varla fúlsað. Varast ber þó að gefa þeim haframjöl því það getur bólgnað upp í maga þeirra.

Fuglaverndarfélag Íslands gefur eftirtalin ráð: „Í kuldum og frosthörkum þurfa fuglarnir mikla orku til að halda á sér hita og því er fita ein besta fæðan handa þeim. Margir gefa fuglum fitu sem fellur til á heimilum eins og tólg, kjötsag, flot og mör, en þessi fæða er mjög vinsæl hjá mörgum fuglum. Kjötsag er hægt að fá í kjötvinnslum og þeim kjötbúðum eða kjötborðum, þar sem kjöt er sagað. Samkeppni er þó töluverð um sagið, t.d. við hundaeigendur. Mör er hægt að kaupa á haustin, þegar slátur er selt og stundum í kjötvinnslum fram eftir vetri. Aðra kjötafganga er líka hægt að brúka. Á jólum er tilvalið að færa fuglum hangiflotið. Ýmsir blanda fitu, t.d. tólg, smjörlíki eða matarolíu, saman við aðra fæðu, eins og brauð og jafnvel korn. Slík fæða heldur oft í lífi í fuglum, sem hafa hrakist hingað um haustið og reyna að þreyja þorrann og góuna. Nefna má hettusöngvara, glóbrysting og ýmsar finkur sem dæmi um þess háttar hrakningsfugla.“

Einkunn

Garðurinn - Leikvöllur

Börn sem leika sér úti eru að jafnaði hraustari en þau sem hanga mikið inni við. Hreint loft og átök við náttúruleg efni er uppbyggjandi fyrir alla, jafnt börn sem fullorðna. Ef aðstaða er til að koma fyrir sandkassa er það þess virði því sandurinn er eins og leir fyrir hugmyndaflug barnsins. Úr sandi má allt gera og ímyndunaraflið fær algerlega lausan tauminn. Það þarf ekki meira en svalir til að koma fyrir litlum sandkassa.

Ef garðskiki er fyrir hendi er róla, kofi eða rennibraut góð viðbót því börn una sér hvergi betur en þar sem þau hafa öryggi og frelsi til að skapa sér sinn eigin heim og hreyfa sig. Mikilvægt er þó að leiktækin fylgi þroska barnsins sem best og öryggi sé alltaf sett á oddinn. Leiktæki úr þykku plasti geta ekki talist umhverfisvæn og brotna seint eða aldrei niður. Viðurinn stendur aftur á móti alltaf fyrir sínu og er auk þess endurvinnanlegt efni. Þegar sandkassinn eða kofinn hafa þjónað tilgangi sínum má alltaf gera eitthvað annað úr honum.

Einkunn

Endurvinnslutunnan í garðinum

Það sem áður var skilgreint sem úrgangur eða rusl er í dag hráefni eða auðlind fyrir aðra framleiðslu. Úrgangur og rusl er ekkert annað en auðlind á villigötum. Næstum allt er hægt að endurnota eða endurvinna. Lykillinn er að flokka úrgang rétt til að það sé mögulegt. Röng flokkun getur gert að verkum að ómögulegt sé að endurvinna úrgang á síðari stigum. Með endurvinnslu minnkar einnig þörfin á urðun sem minnkar áhættu á jarðvegsmengun. Urðun er einnig dýr, en sem endurspeglast ekki í verði vara þar sem að það er innfalið í útsvari til sveitarfélaga.

Best af öllu er hins vegar að forðast að kaupa „rusl”. Hversu oft er ekki verið að kaupa umbúðir sem fara beint í ruslið þegar heim er komið. Helstu endurvinnsluflokkar eru skilgreindir af hverju sveitarfélagi fyrir sig og er þar stuðst við Fenúrflokkana. Mögulegir endurvinnsluflokkar á Reykjavíkursvæðinu eru mun fleiri en úti á landi. Það skýrist af því að enduvinnsla er beintengd hagkvæmni og ef hagkvæmni fæst ekki út úr flutningi á hráefni til enduvinnslu um langan veg er það látið vera. Sveitarfélög eru einnig misjafnlega í stakk búin til að taka við efni til endurvinnslu en stöðug framför er á þessu sviði.

Öll sveitarfélög taka þó við spilliefnum og langflest við flokkuðum pappír (dagblöðum, slétum pappa og bylgjupappa), flöskum og skilagjaldskildum umbúðum (gosflöskum og áldósum), fernum, timbri, fatnaði, húsbúnaði, garðaúrgangi og lyfjum. Á um 80 stöðum á höfuðborgarsvæðinu er hægt að koma úrgangi frá sér í bláa og græna grenndargáma og á 7 stöðum eru endurvinnslustöðvar sem taka við öllum flokkum. Þú getur kynnt þér hver tekur við hverju hér á Grænum síðum Náttúrunnar undir Endurvinnsla og séð staðsetningar á grenndargámum og endurvinnslustöðvum hér á Endurvinnslukortinu eða leitað til sorpstöðvar þíns sveitarfélags.

Einkunn

Hvít fata, svört fata

Þegar arfi og annað illgresi, sem bóndi minn kallar réttilega harðgresi, er reytt upp getur sumt af því farið í safnhauginn en annað ekki. Allt illgresi sem ekki er búið að mynda fræ eða fjölgar sér með rótum á vitaskuld að fara í safnhauginn. Sumt af hinu getur farið djúpt undir tré, sem verið er að planta, og rotnað þar eða það má bera það í óræktarflög. Sýktar jurtir og erfitt illgresi eins og njólafræ fer þó beint á ruslahauginn. Endalaust var ég að rugla saman hvað væri vinsamlegt harðgresi og ætti að fara með sinni dýrmætu orku og viðloðandi gróðurmold í alvörusafnhauginn og hvað væri óæskilegt, svo sem fífla- og skriðsóleyjarrætur, húsapuntsrætur, elftingarrætur og fræberandi krossfífill.

Þegar ég hafði hlaupið í skyndi inn frá reytingu og kom út tveimur dögum eða viku seinna var ómögulegt að muna hvað var hvað. Svo datt ég niður á gott ráð. Hafði með mér tvær fötur, ljósa fötu undir harðgresi, sem átti að fara í góða safnhauginn, og svarta fötu undir það sem alls ekki átti að fara aftur í matjurtagarðinn, en mátti hugsanlega nota til uppgræðslu. Eftir að ég fann þetta ráð máttu föturnar gleymast úti og enginn vandi að henda reiður á hvað var hvað. Best er að gera gat á fötubotnana með bor, hníf eða nagla. Þá skiptir ekki máli þótt þær bíði, rigningarvatnið lekur niður og innihaldið verður stundum að mold í fötunni og ekkert fer til spillis eða fúlnar.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.
Grafík: Hvít fata, svört fata, Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir.

Einkunn

Skrúður á Núpi í Dýrafirði

Garðurinn Skrúður á Núpi í Dýrafirði var formlega stofnaður þ. 7. ágúst 1909 og varð því 100 ára á þarsíðasta ári. Upphaflegur stofndagur Skrúðs var ekki valinn af handahófi en þ. 7. ágúst 1859 voru 150 ár liðin frá því að fyrstu kartöflurnar voru settar niður í Sauðlauksdal af séra Birni Halldórssyni*. Ári áður hafði kartöfluuppskera heppnast á Bessastöðum, en Hastfer barón á heiðurinn af þeim merka áfanga ræktunarsögunnar.

Garðinum hafði verið lítið sinnt eftir 1980 og hnignaði þá fljótt. Árið 1992 var stofnuð nefnd til viðreisnar Skrúðs og garðurinn síðan endurvígður með viðhöfn árið 1996. Skrúði er nú vel við haldið og hrein unun að sækja garðinn heim.

Nafnið „Skrúður“ mun vera fyrirmynd orðsins „skrúðgarður“. Í byrjun var garðurinn 2000 fermetrar að stærð en steingarður umlykur garðinn „lítilsháttar undirstöður garðveggja“ sem Sigtryggur Guðlaugssyni hófst handa við á árinu 1905, tveim árum áður en hann og bróðir hans Kristinn stofnuðu Ungmennaskólann að Núpi. Hugmynd Sigtryggs og Kristins var að garðurinn yrði til hjálpar við kennsluna, „plantafræði og garðrækt ...aðhlynning trjágróðurs - skólagarður. Garðinn hannaði Sigtryggur af mikill kostgæfni og nákvæmni en hönnunin byggist að miklu leiti á hönnun garða í Evrópu á árum áður.

Sigtryggur sjálfur segir svo frá, birt í ritinu „Skrúður á Núpi - Græðsla og gróður í 50 ár“ **:

Eins og kunnugt er, geta gróðurgarðar heimila verið þrennskonar:
Trjágarðar (Kökkenhave), sem Einar garðyrkjumaður telur svo prýðilega í nöfnum bóka sinna: „Bjarkir“, „Rósir“, „Hvannir“. Ekkert eitt af þessu þrennu er hugsunin með stofnun Skrúðs. Aðaltilgangurinn var að reyna að sýna eftir mætti, hvað gróið gæti úr mold á Íslandi til fæðu, fjölnytja og fegurðar, eða vera matjurtargarður skýþddur að verðleikum íslenskum blóma. Þegar Kristinn bróðir minn og eg höfðum lagt hug á að koma upp skóla, féll gróðrarreiturinn í huga mínum í sambandi við það, sem eg hefi orðað þannig á öðrum staða.

• Vera til hjálpar við kennslu í almennri plantnafræði og garðrækt (námskeið) og einkum að því er snertir aðhlynning trjágróðurs - skólagarður -.
• Sýna nemöndum, hvað vaxið getur í íslenskum jarðvegi og jafnvel hrjóstugum, ef athugun og nákvæmni fylgir og tekið er tillit til íslensks veðurfars.
• Venja nemendur við að neyta garðjurta og viðurkenna ágæti þeirra til fæðubóta og heilbrigði.

Þrátt fyrir framfarahug og bjartsýni bræðranna hafa þeir varla, fremur en aðrir, séð fyrir allt það sem 20. öldin bar í skauti sér.

Nú er svo komið að ekki er lengur skólahald á Núpi. Ávextir, grænmeti og blóm sem vikunni fyrr stóðu í moldu í Hveragerði, á Ítalíu eða á Nýja-Sjálandi eru í dag á borðum vestur á Núpi eða austur í Köldukinn.

Markmið starfrækstlu Skrúðs geta því ekki lengur verið hin sömu og sr. Sigtryggs sá fyrir sér. Sýn bræðranna og kynslóðarinnar sem vakti og lét í senn hrífast af hugsljónum alsamótanna 1900 er hins vegar öllum, sem kynntust ógleymanlegt þakkarefni. Skrúður mun alla tíð skipa sess í garðyrkjusögu Íslands. jafnframt þarf starfræksla hans að vera lifandi tákn baráttunnar vestra í árdaga sjálfstæðis þjóðarinnar.

Hugsjón Sigtryggs:

Hver blettur landsins sem fær hjálp til við að klæðast náttúruskrauti, verður manninum ofurlítil Eden sem endurnærir, hvílir og vekur ómælda gleði. Alls þessa þarfnast maðurinn, hann lifir ekki af brauði einu saman! Í huga Sr. Sigtryggs var mannrækt og garðrækt samofin, hann bar hag mannsins fyrir brjósti og bar mikla virðingu fyrir náttúrunni. Trú hans og von var að hagnýt fræðsla og ást á gróðri móðurlandsins fengi fastari sess í skólum landsins. Hann réðst í gerð matjurta- og skrúðgarðs í tengslum við unglingaskólann.

Markmið hans með gerð garðsins var þríþætt, nýta átti garðinn til kennslu í jurtafræði og garðrækt, jafnframt því að kynna fyrir nemendum garðávexti sem neysluafurð, og sýna fram á hvað getur þrifist í íslenskum jarðvegi.

Sr. Sigtryggur hafði hug á að safna saman íslenskum jurtum, þá helst þeim sem mest þóttu til prþði. Hann varð sér úti um jurtir eða fræ frá fjarlægum héruðum, frá Rangárvallarsýslu,  Eyjafirði, Fnjóskadal, auk þess kom nokkuð frá nágrannasveitunum. Skrúður var því frá upphafi nokkurs konar skólagarður. Á þessum tíma voru möguleikar til ræktunar alveg ókannaðar. Þar sem áður var bara urð og grjót var risinn innan fárra ára undurfagur skrautgarður. Menn tóku að trúa á ræktunarmátt íslenskrar moldar.

Kaflinn um hugsjón Sigtryggs er tekin af mennta.hi en þar má einnig lesa meira um Skrúð.

*Eftir því sem rannsóknir Sigtryggs leiddu í ljós mun þessi dagsetning koma næst sannleikanum. Sjá minnisvarða um séra Björn í Sauðlauksdal sem staðsettur er í Sauðlauksdal, hér á Grænum síðum.
**Gefið út af Framkvæmdasjóði Skrúðs árið 2004.

Sjá garða á Íslandi hér á Græna Íslandskortinu.

Sjá Skrúð og Hlið, grasa og trjágarða hér á Grænum síðum.

Myndir: Eftir myndin sýnir Skrúð bera við Gnúpinn. Sú neðri er af greinarhöfundi við gróðurhúsið í miðjum garðinum, en það er hannað af Sigtryggi sjálfum og reist árið 1925. Myndir teknar þ. 17.07.2009. Ljósmyndir: Einar Bergmundur.

Einkunn