Náttúran.is

Ekki sýnt fram á öryggi erfðabreytts lyfjabyggs

Í Fréttablaðsgrein 23. ágúst s.l. auglýsa forráðamenn Orf Líftækni hf. ágæti vísinda sinna og fullyrða að útiræktun fyrirtækisins á erfðabreyttu lyfjabyggi sé örugg. Áhætta sem þeir ræða, svo og áhætta sem þeir láta hjá líða að ræða, kallar á andsvör.

Leyfi Orf til ræktunar á erfðabreyttu lyfjabyggi á allt að 10 ha lands í Gunnarsholti á 5 ára tímabili var veitt á grundvelli áhættumats sem byggði einkum á mjög takmörkuðum tilraunum sem einn af hluthöfum þess, Landbúnaðarháskóli Íslands, gerði. Í áðurnefndri grein klifa höfundar á öryggi ræktunar á erfðabreyttu byggi á grundvelli þessara litlu tilrauna. Þeir telja fráleitt að erfðabreytt lyfjabygg víxlfrjóvgist við annað bygg eða villtar plöntur þrátt fyrir að notkun sjálffrjóvgandi tegunda eins og byggs fyrirbyggi ekki heldur einungis minnki hættu á víxlfrjóvgun. Þeir halda því fram að erfðabreytt byggfræ dreifist ekki meir en 25 metra út frá vaxtarstað og að hafa megi hemil á plöntum sem vaxi af því fræi með því að slá þær. Hugsanlegt er að sú aðferð dugi þegar um er að ræða litla tilraunabletti undir nánu eftirliti þeirra sem stýra viðkomandi rannsókn en er með öllu ógerlegt þegar ræktað er á stærra landi með lágmarks starfsliði. Það er fjárhagslega óhagkvæmt að leita uppi og eyða liðhlaupaplöntum ef rækta á erfðabreytt bygg til framleiðslu; tími og vinnukostnaður myndu eyða mögulegum hagnaði af útiræktun erfðabreytts byggs. Orf hefur kynnt áform um "stórfellda" ræktun á erfðabreyttu byggi í Gunnarsholti og lætur sem frædreifing sé ekkert vandamál því fræ sem sleppi lifi ekki af utan ræktunarakra. Hvarvetna í heiminum þar sem erfðabreyttar plöntur hafa verið ræktaðar um nokkurt skeið hafa erfðabreytt fræ sloppið út í villta náttúru þar sem þau spíra og fjölga sér. Lifun liðhlaupafræs mun aukast á Íslandi með hlýrri og styttri vetrum.

Orf flaggar vísindalegu ágæti eigin áhættumats en lætur þess ekki getið að þar er hvergi fjallað um greiningu á grunnvatni og jarðvegi, - nokkuð sem allt faglegt mat á umhverfisáhættu tekur fyrir í ljósi þess að erfðabreytt DNA getur haft áhrif á jarðvegsörverur og mengað vatnasvið. Þótt Orf hafi aðeins leyfi til tilraunaræktunar í Gunnarsholti hefur fyrirtækið kynnt áform um stórfellda ræktun á erfðabreyttu byggi. Í Bandaríkjunum og í Evrópu eru leyfi til framleiðsluræktunar erfðabreyttra plantna aðeins veitt að undangengnum fóðrunartilraunum á dýrum og mati yfirvalda á niðurstöðum þeirra. Orf hefur ekki gert slíkar tilraunir og fyrirtækið hefur heldur ekki leyfi til ræktunar fyrir framleiðslu í Gunnarsholti. Er hugsanlegt að fyrirtækið hyggist misnota tilraunaleyfi sitt í Gunnarsholti til framleiðsluræktunar á erfðabreyttu byggi?

Orf fullyrðir að erfðabreytt byggyrki þess séu óskaðleg dýrum en hafa samt ekki gert neinar prófanir til að sanna það. Þess í stað fullyrðir fyrirtækið að ef dýr innbyrði erfðabreytt byggfræ yrðu þau ekki fyrir heilsutjóni vegna þess að DNA í erfðabreyttum plöntum eyðileggist í meltingarvegi þeirra. Orf hlýtur að gera sér grein fyrir að sú fullyrðing stenst ekki vísindalega rýni. Óháðar ritrýndar vísindarannsóknir hafa sýnt fram á að hvorki meltingarvegur manna né dýra sundri öllu DNA úr erfðabreyttum plöntum. Þvert á móti sýna þær að DNA berst úr erfðabreyttum matvælum og fóðri í þarma manna og dýra og berst með blóði til einstakra líffæra. Genaflæði af þessum toga (horizontal gene transfer) var þekkt þegar árið 2001 og hefur síðan verið vísindalega staðfest í rannsóknum. Prófanir á búfé, t.d. sauðfé, svínum og geitum, hafa leitt í ljós erfðabreytt DNA í líffærum dýra sem neytt hafa erfðabreyttra plantna. Ekki færri en þrettán ritrýndar rannsóknir á tilraunadýrum sem fóðruð voru á erfðabreyttum afurðum leiddu í ljós tjón á næstum öllum helstu líffærum þeirra.

Nýleg rannsókn sem birtist í tímaritinu Fisheries Science vekur sérstakar áhyggjur varðandi erfðabreyttar plöntur á Íslandi. Við rannsókn á regnbogasilungi og beitarfiski fundust efni úr erfðabreyttum plöntum ekki aðeins í nokkrum líffærum beggja tegunda, heldur í næstum öllum innri líffærum þeirra. Ræktun erfðabreyttra plantna, ekki síst mjög lífvirkra erfðabreyttra plantna á borð við lyfjabygg, gæti ógnað villtum og ræktuðum fiski sem þjóðin byggir afkomu sína mjög á. Fiskistofnum landsins gæti jafnvel stafað ógn af inniræktun erfðabreyttra plantna í gróðurhúsum án fastra gólfa á svæðum með háa grunnvatsstöðu eða í nánd við ár og vötn.

Það er brýn þörf á því að bæta gæði og umfang umhverfisáhættumats sem krafist er af líftæknifyrirtækjum sem sækjast eftir að rækta erfðabreyttar plöntur á Íslandi, innandyra sem utandyra.

Myndin er tekin af tilraunareit Orfs líftækni með erfðabreyttu bygg í Gunnarsholti. Ljósmynd: Hákon Már Oddsson.

Einkunn

Endurvinnsla sparpera

Endurvinnsla sparpera (Compact Fluorescent Lamp integrated– CFLi)

Hvernig á að farga sparperum að líftíma þeirra loknum?
Aðrar reglur gilda um perurnar en venjulegt heimilissorp og því má ekki fara með þær sem slíkt. Þess í stað þarf að fara með þær á endurvinnslustöðvar til förgunar. Vinsamlegast komið aftur með perurnar í IKEA verslunina til endurvinnslu eða kynnið ykkur endurvinnslumöguleika í ykkar sveitarfélagi.

Hvaða þýðingu hefur þetta fyrir mig sem viðskiptavin?
Með því að tryggja að sparperum sé fargað eða þær endurunnar á réttan hátt, hjálpar þú til við að koma í veg fyrir neikvæð áhrif á umhverfið og heilsu manna. Sparperur innihalda kvikasilfur sem getur haft skaðleg áhrif á fólk og umhverfi ef það er losað út í umhverfið. Förgun verður að vera í samræmi við umhverfisreglugerðir á hverjum stað.

Hvernig get ég vitað hvort henda má sparperum með heimilissorpi eða hvort þeim þurfi að skila til endurvinnslu?
Rétt eins og allur rafmagns- og rafeindabúnaður sem IKEA selur, eru sparperurnar með tákni sem sýnir ruslatunnu á hjólum sem búið er að krossa yfir. Þetta er evrópskt tákn úr WEEE-tilskipuninni sem þýðir að afhenda þarf vöruna til endurvinnslu að líftíma hennar loknum (WEEE stendur fyrir Waste of Electric and Electronic Equipment).

Hvað verður um sparperur sem skilað er til IKEA?
Samþykktir endurvinnsluaðilar, sem eru sérfræðingar í endurvinnslu, sjá um sparperurnar. Yfirleitt eru 80% efnisins í perunni nýtt við endurvinnslu (málmur, gler og kvikasilfur). Hin 20% eru að mestu plast sem oftast er notað til orkuframleiðslu. Mjög lítill hluti peranna verður afgangs.

Ef peran brotnar

Ef köld pera brotnar lekur dálítið af kvikasilfri út úr henni í dropum sem dreifast um svæðið. Droparnir eru nokkuð fljótir að detta á gólfið með brotum úr perunni, t.d. glerbrotum. Ef heit pera brotnar fer gas- og málmkennt kvikasilfur út í andrúmsloftið.

Hvað á að gera ef köld pera brotnar?
Safnaðu saman brotum úr perunni með stífum pappír eða pappa og settu þau í glerkrukku með loki. Þurrkaðu síðan gólfið með litlum rökum klút. Settu klútinn í glerkrukkuna, lokaðu henni og merktu, t.d. með textanum „gæti innihaldið kvikasilfur úr sparperu“. Farðu með krukkuna á endurvinnslustöð sem tekur á móti úrgangi sem er hættulegur umhverfinu.

Notið ekki ryksugu því hún getur stuðlað að uppgufun kvikasilfursdropanna og dreift þeim um loftið. Það veldur aukinni hættu á innöndun.

Hvað á að gera ef heit pera brotnar?
Lokaðu dyrunum að herberginu þar sem peran brotnaði. Loftræstu herbergið (með því að opna glugga) og yfirgefðu það. ELC (The European Lamp Companies Federation) mælir með því að herbergið sé tómt í 20-30 mínútur.

Safnaðu síðan saman brotum úr perunni, með stífum pappír eða pappa og settu þau í glerkrukku með loki. Þurrkaðu síðan gólfið og fleti nálægt brotnu perunni með litlum rökum klút. Settu klútinn í glerkrukkuna, lokaðu henni og merktu, t.d. með textanum „gæti innihaldið kvikasilfur úr sparperu“. Farðu með krukkuna á endurvinnslustöð sem tekur á móti úrgangi sem er hættulegur umhverfinu.

Notið ekki ryksugu því hún getur stuðlað að uppgufun kvikasilfursdropanna og dreift þeim um loftið. Það veldur aukinni hættu á innöndun.

Heimild: Sænska eiturefnastöðin. Efni birt þýtt á vef IKEA.

Einkunn

Erfðabreytt lyfjabygg í íslenskri náttúru

Þegar veður er gott, landsmenn í fríi og fáir við tölvu, stendur Orf Líftækni hf. í markvissri auglýsingaherferð í gegnum gagnrýnislausa fjölmiðla. Þar hefur verið talað um „stórfellda akuryrkju" á erfðabreyttu lyfjabyggi um allt land, í útiræktun og fullyrt að bændur bíði í röð eftir að fá að rækta þetta. „Verðmætara en gull" segir í millifyrirsögn Fréttablaðsins þann 10. júlí, já hvert gramm er mjög verðmætt í líftækni. – Það er greinilega ekki hægt að treysta fjölmiðlum til að standa fyrir eigin og nauðsynlegri rannsóknarvinnu í þessum málum. Gagnrýnisleysi blaðsins til að grafast fyrir um það hvað býr að baki þessum fullyrðingum er áberandi, áhugaleysi þess á sjónarmiðum þeirra sem hafa bent á að fara beri með gát í að sleppa erfðabreyttum lífverum út í náttúru Íslands er algert. Í orðum ritstjóra Fréttablaðsins í leiðara sínum 13. júlí sl. fólst í ofanálag hreinlega hótun í garð umhverfisráðherrans ef hún skyldi leyfa sér að greiða ekki götu Orf Líftækni í alla staði. Kynningarátak um erfðabreyttar lífverur (www.erfdabreytt.net) sendi frá sér fréttatilkynningu til allra fjöl- og netmiðla um málið stuttu seinna til að leiðrétta rangfærslurnar – ekki eitt orð hefur birst.Hver er raunveruleikinn í þessu máli?

1. Útiræktun á erfðabreyttum lífverum Orf Líftækni er háð leyfi sem veitt er skv. ESB tilskipunum, hvort sem hún er til matvælaframleiðslu eða lyfjaframleiðslu. Þetta gildir um öll fyrirtæki innan EES og ESB. Orf Líftækni hefur ekki sótt um leyfi til framleiðslu utan dyra, einungis um leyfi til tilrauna og Umhverfisstofnun ber fulla ábyrgð á að afurðir frá þeirri ræktun fari ekki á markað. Þannig að það er fullkomlega tilgangslaust af Orf Líftækni að tala um þessa „stórfellda akuryrkju á erfðabreyttu byggi" sem fyrirtækið boðar í fjölmiðlaumfjöllun um fyrirtækið. Leyfið sem Orf Líftækni fékk gildir einungis til að bera saman tvö mismunandi yrki (þar af eitt sem Orf Líftækni hefur einkaleyfi á) og ef milljarðar eru í húfi þá er það ekki af „framleiðslunni" sem verður í Gunnarsholti á þessum tilraunareit því þar verða aldrei framleidd lyfjaprótein í erfðabreyttu byggi til að senda á markað.

2. Útiræktun Orf Líftækni hf. er að eigin sögn ætluð snyrtivöruframleiðslu, sem sagt hrukkukremi sem hefur ákveðinn markað og gefur góðar tekjur fyrir fyrirtækið. Björn Lárus Örvar sagði sjálfur á opnum fundum í Gunnarsholti og á Grand Hótel í Reykjavík að lyfjaprótein fyrir lyfjaiðnaðinn séu of verðmæt til að taka þá áhættu að rækta utandyra. Samkvæmt því er eini tilgangurinn með „stórfelldri útiræktun" erfðabreyttra lyfjaplantna Orf Líftækni að það er ódýrara að framleiða prótein í hrukkukrem úti undir berum himni en í gróðurhúsi.

3. Nokkur öflug félagasamtök (Neytendasamtökin, Slow Food Reykjavík, Matvís, NLFÍ, VOR lífrænir bændur, Náttúruverndarsamtök Suðurlands og Dýraverndunarsamband Íslands) lögðu fram vel rökstudda stjórnsýslukæru gegn leyfisveitingu til Orf Líftækni fyrir ári síðan. Ákvörðunar umhverfisráðherra er að vænta í ágúst. Sú kæra, rökstudd með álitum ýmissa sérfræðinga og niðurstöðum vísindalegra rannsókna, undirstrikar að ekkert lögbundið áhættumat hefur farið fram. Ein rannsókn hefur farið fram sem á að sýna að bygg víxlfrjóvgast ekki við aðrar plöntur og að það dreifir sér lítið. Þessa rannsókn vísa umsækjendur (Orf Líftækni) oftast til sem sönnun þess að áhættulaust sé að stunda ræktun lyfjaplantna úti undir berum himni. Sá hængur er hins vegar á að hún var framkvæmd af aðila sem þá var hluthafi í Orf Líftækni, Landbúnaðarháskóla Íslands. Enn hefur ekkert verið skoðað t.d. varðandi genaflæði, áhrif á jarðveg, áhrif á dýr, svo eitthvað sé nefnt. Það hefur þar að auki sýnt sig ítrekað, nú síðast fyrir fáeinum dögum, að öryggiskröfum til að hamla aðgengi fugla og dýra á ræktunarsvæðinu eins og skilyrt er skv. leyfinu frá Umhverfisstofnun er alls ekki fylgt.

Enginn fjölmiðlamaður hefur gefið sér tíma til að setja sig inn í málið, t.a.m. lesið kæruna sem er aðgengileg öllum. Fjöldi Íslendinga er á móti því að erfðabreyttum lífverum sé sleppt út í náttúru Íslands, bændur eiga þarna beinna hagsmuna að gæta, s.s. bændur í lífrænum landbúnaði sem hafa sitt lífsviðurværi af ómenguðum jarðvegi og umhverfi. Mikið er gert til að láta þetta líta út eins og einhvern minnihlutahóp, jaðarhóp, já jafnvel skríl sem gerir hvað sem er til að koma í veg fyrir að sprotafyrirtæki með bjarta framtíð færi þjóðarbúinu milljarða á milljarða ofan. Að það sé ekki farið að lögum skiptir svo sem ekki öllu máli – vísindamönnunum liggur á að græða og engin umræða má eiga sér stað nema á þeirra forsendum og þegar þeim hentar, og öll brögð, almannatengslafyrirtækin og lögfræðistofur eru notuð í þeim tilgangi.

Það sem við förum fram á er einfaldlega að framleiðsla Orf Líftækni eigi sér stað í gróðurhúsi eins og í „Grænu Smiðjunni" þeirra og að það sé gert faglega og samkvæmt gildandi lögum, með virðingu fyrir umhverfi og samfélagi. Þeir hafa þegar forskot í samkeppninni í heiminum þar sem orkuverð hér er mun ódýrara en gengur og gerist erlendis – það þarf ekki að ganga nærri landinu og gegn hagsmunum annarra en þegar hefur verið gert, í málaflokki sem er einn sá umdeildasti í heiminum í dag. Ísland á að vera yfirlýst án erfðabreyttra lífvera eins og Írland, Austurríki, Grikkland og fleiri lönd, líkt og Norðurlönd stefna að því að verða.

Ef umhverfisráðherra gefur úrskurð sem verður Orf Líftækni ekki að skapi verða allir Íslendingar og fjölmiðlar að vita að það er ekki með því verið að eyðileggja milljarðadrauma fyrirtækisins – það er einungis verið að tryggja það að fyrirtækið framkvæmi loksins sínar tilraunir í samræmi við alþjóðleg lög svo og íslensk sem gilda í þessum umdeilda málaflokki í allri Evrópu, og að almenn umræða um erfðabreyttar lífverur sé höfð með heiðarlegum rökfærslum, ekki í áróðursskyni. Það ætti ekki að vera svo erfitt.

Efri myndin er af greinarhöfundi Dominique Pledel Jónsson formanni samtakanna Slow Food Reykjavík á fyrsta kynningarfundi Umhverfisstofnunar v. umsóknar Orf líftækni um tilraunaræktun sem haldinn var í Gunnarsholti þ 26.05.2009. Sjá grein um fundinn hér: http://www.natturan.is/frettir/4432/.

Neðri myndin er af Birni Örvar framkvæmdastjora Orf líftækni á seinni kynningarfundi Umhverfisstofnunar vegna umsóknar Orf um tilraunaræktunina er haldin var á  Grand Hóteli þ. 09.06.2009 en kynning hans var um margt merkileg meðal annars líkir hann ræktun á erfðabreyttu byggi undir berum himni við kynbætur á hundum. Sjá geinar sem fjalla um erfðabreytingar og málefni Orf hér t.h. á síðunni undir „Tengt lesefni“.

Ljósmyndir: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

ORF brýtur forsendur leyfis til tilraunaræktunar á erfðabreyttu byggi í Gunnarsholti

Við eftirlit óháðra á gróðureit ORF líftækni þar sem tilraunaræktun á erfðabreyttu lyfjabyggi fer fram í landi Landgræðslunnar við Gunnarholt með sérstöku leyfi Umhverfisstofnunnar kom í ljós að engar varnir eru til að hindra að fuglar komist í ræktunina. Virðist það atriði eitt brjóta gegn þeim forsendum sem ræktunarleyfið er gefið út á og því full ástæða fyrir umhvefisráðherra að afturkalla leyfið og stöðva ræktunina starx.

Í umsögn Ráðgjafanefndar um erfðabreyttar lífverur stendur „Tilraunareitir eru afgirtir og ráðstafanir gerðar til að fuglar komist ekki í kornið“. Í umsögn Náttúrufræðistofnunnar stendur „Strengja bönd yfir tilraunareitinn svo að fuglar komist síður í þá... Net verða strengd yfir reitinn fyrstu tvö sumrin“. Ræktunarleyfi Umhverfistofnunar byggist eingöngu á umsögnum áðurnefndra aðila en búið er að sniðganga öryggisforsendurnar um áhættu á dreifingu erfðabreyttra plantna í náttúrunni sem ORF ásetti sér og var skilyrði leyfisveitingar bæði síðasta sumar og svo nú aftur í sumar.

Eru Íslendingar ekki búnir að fá nóg af því að fyrirtæki sem eru drifin áfram af gróðrahyggju brjóti lög og reglur fyrir framan nefið á eftirlitsstofnunum og opinberum aðilum án þess að nokkuð sé aðhafst!

Myndin sýnir tilraunaræktunarreit Orf líftækni í Gunnarsholti við eftirlitsferð óháðra aðila nú nýlega. Sjá fleiri myndir hér að neðan:

Einkunn

Genaflæði frá erfðabreyttu byggi

Í grein minni í Morgunblaðinu 16. september í fyrra útskýrði ég að bygg geti víxlfróvgast þótt það sé sjálffrjóvgunartegund. Það er einmitt þessi náttúrulega víxlfrjóvgun sem þarf að vera full metin þegar hugað er að ræktun erfðabreytts byggs utandyra.

Samt segir dr. Björn Lárus Örvar, framkvæmdastjóri ORF líftækni, í grein sinni „Byggfræi breytt í verksmiðju“ í Fréttablaðinu laugardaginn 10. júlí að "[á] grunni annarra viðamikilla tilrauna á okkar vegum og annarra vitum við að bygg er sjálffrjóvga, sem þýðir að hver byggplanta frjóvgar aðeins sjálfa sig, en ekki aðrar byggplöntur". Síðan segir hann: "Kerfið er því algjörlega lokað vistfræðilega og líffræðilega, sem er mikill kostur.“

Erfðafræðilega talið eru algjör sjálffrjóvgunarkerfi ekki til. Hins vegar eru til algjörar víxlfrjóvgunar tegundir, t.d. maís, en það byggist á erfðafræðilegu kerfi svo kallað SI-kerfi (e. self-incompatibility system). Þetta kerfi er meðal mikilvægustu drifkrafta í þróunarfræðilegri velgengni blómplantna. (Charlesworth et al. 2005. New Phytologist 168: 61-69.) Aðrar tegundir hafa víxlfrjóvgun sem bakhjarl. Kornjurtir eins og bygg og hveiti eru ríkjandi sjálffróvgunartegundir. Mikill breytileiki finnst þó innan tegundar, til dæmis víxlfrjóvgast vetrarbygg meira en vorbygg, og byggyrki ræktað í mismunandi umhverfi sýnir mismunandi tíðni víxlfrjóvgunar. (OGTR 2008. http://www.ogtr.gov.au/).

Það á að viðurkenna að áhætta við genaflæði er til staðar þótt hún sé mjög lítil. Enginn er að tala um 0% þolmörk hvað varðar genaflæði frá erfðabreyttum plöntum til óbreyttra plantna. Það þarf að meta genaflæði með skipulögðum tilraunum í hverju tilfelli fyrir sig nákvæmlega og með viðurkenndum aðferðum, þ.e. bæði til að greina tilveru framandi gens eða gena og til að meta tjáningu þess í viðtökuplöntum. Þannig hefur verið sýnt fram á að genaflæði, með vindfrævun, frá erfðabreyttu byggyrki Golden Promise við útiræktun í Suður-Ástralíu er langt undir 0,02% (Gatford et al. 2006. Euphytica 151: 383-391.) sem virðast vera þolmörk fyrir erfðabreyttar kornjurtir undir ástralskri löggjöf. Hins vegar er genaflæði miklu meira í finnsku byggyrki. (Ritala et al. 2002. Crop Science 42: 278-285.) Það kom einnig fram að víxlfrjóvgunartíðni í erfðabreyttu byggi var breytilegt og gat farið upp í 7% eftir byggarfgerðum, lofthita og veðri á blómgunartíma.

Umsækjanda um leyfi til útiræktunar erfðabreytts byggs er skylt að sanna á vísindalegan hátt að genaflæði milli erfðabreytts byggs og fóðurbyggyrkja í íslensku umhverfi sé lítið og teljist undir þolmörkum skv. íslenskri (evrópskri) löggjöf. Almenn þolmörk eru líklega ekki til því það fer eftir eðli einstakra umbreyttra gena og afurða tjáningu þeirra. Í þessu samhengi ætti leyfishafi að hefja rannsóknir til að kanna hvaða áhrif umbreytt gen hafi á búskap og heilsu dýra og manna ef mengun á sér stað í stofni fóðurbyggs. Þetta þarf að gera fyrir hvert gen. Allt þetta ferli þarf að vera gegnsætt. Almenningur á rétt á því.

Kesara Anamthawat-Jónsson, höfundur greinarinnar, hefur verið dósent við líffræðiskor raunvísindadeildar Háskóla Íslands frá árinu 1996.

Einkunn