Náttúran.is

Þeistareykir – forsagan

Þann 30. apríl sl. lagði orkufyrirtækið Þeistareykir ehf., sem nú mun að fullu í eigu Landsvirkjunar, fram frummatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum vegna byggingar allt að 200 MWe jarðvarmaorkuvers á Þeistareykjum. Skýrslan nær jafnframt yfir mat á umhverfisáhrifum vegar milli Húsavíkur og virkjunarsvæðisins. Þennan sama dag voru lagðar fram fimm stórar frummatsskýrslur um fyrirhugaða orkuvinnslu og stóriðju á Norðausturlandi samtals tæplega 1100 bls. auk fjölda viðauka. Það gefur auga leið að það er ekki hægt að ætla nokkrum manni eða frjálsum félagasamtökum að rýna í málin í frítíma á þeim sex vikum sem ætlaðar voru til athugasemda skv. lögum. Frestur til að gera athugasemdir við skýrslurnar fimm rann úr 14. júní sl.

Einkunn

Þeistareykir og Krafla – umhverfisslys í uppsiglingu

Menn geta verið með eða á móti stóriðju og stórfelldri virkjun orkulinda. En allir geta verið sammála um að vanda þurfi til verka þegar og ef að framkvæmdum kemur. Sú ætlar því miður ekki að verða raunin í tilviki stóriðjudrauma Húsvíkinga.

Þann 30. apríl sl. auglýsti Skipulagsstofnun eftir athugasemdum við fimm frummatsskýrslur vegna mats á umhverfisáhrifum stórframkvæmda á Norðurlandi. Um er að ræða:

• Álver á Bakka við Húsavík, allt að 346.000 tonn/ári
• Jarðvarmavirkjun á Þeistareykjum, allt að 200 MW
• Jarðvarmavirkjun við Kröflu, Kröfluvirkjun II sem svo er nefnd, allt að 150 MW
• Háspennulínur frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka við Húsavík, 220 kW
• Sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum vegna ofangreindra framkvæmda

Frummatsskýrslurnar fimm eru samtals um 1060 bls. auk fjölda viðauka. Skipulagsstofnun veitti lögbundinn sex vikna frest til athugasemda og rann hann út 14. júní sl. Vart þarf að taka það fram að einstaklingar og frjáls félagasamtök hafa ekki bolmagn til að kynna sér öll þessi mál til hlítar innan þessara tímamarka, hvað þá að gera viðeigandi athugasemdir.

En hvað sem þessum fresti til athugasemda líður, þá er það aðalatriði málsins að hér er í uppsiglingu eitt stærsta umhverfisslys Íslandssögunnar.

Forsendur fyrirhugaðra framkvæmda eru að stórum hluta tilgreindar í Svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025. Skipulagið er að nafninu til á hendi sveitarfélaganna en snýst þó fyrst og síðast um hagsmuni framkvæmdaraðilanna. Önnur sjónarmið koma lítið við sögu. Í svæðisskipulaginu kemur fram að landnýtingar- og verndaráætlun fyrir háhitasvæðin var upphaflega unnin að frumkvæði orkufyrirtækjanna Þeistareykja ehf. og Landsvirkjunar og síðan í samstarfi við þau og Landsnet. Áætlunin var svo unnin áfram sem svæðisskipulag fyrir háhitasvæðin í Þingeyjarsýslum. Í svæðisskipulaginu kemur fram að tilgangurinn með gerð landnýtingar- og verndaráætlunar var fyrst og fremst að samþætta nýtingu og vernd þannig að tekið verði tillit til náttúrufars og náttúruverndarsjónarmiða eins og framast er kostur við hugsanlegar virkjanaframkvæmdir og mannvirkjagerð í tengslum við þær. Í samráðsnefnd um gerð áætlunarinnar sátu fjórir fulltrúar sveitarfélaganna og þrír fulltrúar orkufyrirtækjanna. Hver þessara fulltrúa skyldi hafa séð um að taka tillit til náttúrufars og náttúruverndarsjónarmiða eins og framast er kostur eins og það er orðað í svæðisskipulaginu?

Einkunn

Ákvörðun Grænlands - Landið eða fólkið

Grein þessi birtist upphaflega í júlí-tölublaði mánaðarritsins Róstur. Upplýsingar um Róstur og hvernig nálgast má blaðið má finna á vefsíðunni www.rostur.org.

Loftslagsbreytingar hafa gert Grænland að næstu auðlindaparadís kapítalismans, en á kostnað hvers?

Mannkynið er í afneitun. Við vitum að ofnotkun okkar, verkun, neysla og losun á eldsneyti, málmum og jarðefnum er að drepa plánetuna og okkur sjálf. Við vitum líka að þessi sykurhúðaða neysla okkar er takmörkum háð. En ósvífin höldum við áfram; meira og meira, hraðar og hraðar – í afneitun reynum við að forðast þá hnattrænu rassskellingu sem yfir vofir.

Lengi vel vonaði ég að hnattrænt neyðarástand loftslagsbreytinga, í bland við óumflýjanlegan raunveruleika þess að hátindi olíuaðgangs hefur verið náð, myndi vekja okkur upp af þessu sjálfselska auðlindahamstri. Og kannski mun það gerast áður en verður um seinan. En í millitíðinni hefur kapítalisma Vesturlanda hlotnast enn ein ástæðan til að fagna. Um leið og ísinn drýpur og brestur af hvítum massa Grænlands, uppgötvast fjársjóðskista jarðefna, málma, járngrýtis og olíu, auk ríkulegs magns af vatnsafli sem aðstoðar okkur við að hita, brjóta og breyta jarðefnunum í hlutina sem okkur „vantar“.

Biðröð eftir bestu bitunum

Öll stærstu nöfnin eru komin í röð eftir aðgöngumiða að þessari enn einu stórveislu jarðarinnar. Statoil, Chevron og Exxon-Mobil vilja olíuna. Treu North Gems eru á höttunum eftir demöntum, gulli og roðasteinum. Alcoa eltist við vatnið sem kemur við bráðnun hins aldagamla íss – fyrir stíflur og vatnsorku til að bræða ál.

Fyrirtækið Greenland Minerals and Energy (sem n.b. er ekki grænlenskt verkefni, heldur ástralskt námufyrirtæki) vilja komast í úran, sink og öll hin töfrum vöfðu „sjaldgæfu jarðefni“ sem eru ómissandi fyrir tæknina sem finna má í fartölvum, i-podum og stafrænum myndavélum. Fyrirtækið lýsir verkefni sínu svo: „Að leysa úr læðingi jarðefnaríkidæmi Grænlands, eitt af heimsins síðustu ónumdu svæðum náttúruauðlinda“. „Leysa úr læðingi“ – eins og verið sé að frelsa eitthvað sem fast er í jörðinni og vill ólmt komast út; eins og jörðin hafi af illindum haldið því frá fyrirtækinu, en nú munum við ekki þjást lengur – þetta ósnerta svæði verður bugað, tamið og látið þjóna þörfum okkar.

En hvað um Grænlendingana? Hvað finnst þeim um að þessi fremur einangraða eyja verði fyrir innrás jakkafata, þyrla og borpalla frá Bandaríkjunum, Ástralíu, Bretlandi og Noregi? Þeim mætir nú ómöguleg ráðgáta. Eftir að hafa lengi vel kennt loftslagsbreytingum, orsökuðum af eldsneytisneyslu, um eyðileggingu landsins síns og arfteknum lifnaðarháttum, hefur þeim nú verið sagt að þeirra eini möguleiki á að verða loksins frjáls undan oki Danaveldis, sé að bora eftir olíu, og stuðla þannig að enn frekari hlýnun jarðar.

Félagslegt frelsi eða umhverfislegt frelsi? Það er blákaldur valkosturinn. Þið fáið ekki bæði – annað hvort vegnar landinu vel eða fólkinu. Maður gegn náttúru. Svo einfalt er það.

Kárahnjúkar: Sagan endurtekur sig á Grænlandi

Einkunn

Ávarp umhverfisráðherra á Framtíðarþingi Landverndar

Kæru félagar og velunnarar Landverndar

Öll gerum við okkur grein fyrir mikilvægi frjálsra félagasamtaka í lýðræðisríkjum ekki síst á sviði umhverfis- og náttúruverndarmála. Þau eru mikilvæg til að halda uppi gagnrýnni umræðu um athafnir stjórnvalda og atvinnurekenda og til að hafa áhrif á ákvarðanatöku þeirra. Þetta mikilvæga hlutverk félagasamtaka birtist m.a. í íslenskri löggjöf sbr. kæruheimild samtaka samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og þá kæruheimild sem almenningi verður tryggður með fullgildingu Árósarsamningsins sem verður vonandi lokið á þessu ári.

Um leið og umhverfis- og náttúruverndarsamtök veita stjórnvöldum og atvinnurekendum aðhald eru þau að skapa ákveðið rými fyrir umræðu um umhverfis- og náttúruverndarmál, umræðu sem er nauðsynleg til að málaflokkurinn fái þá stöðu sem hann þarf í almennri og pólitískri umræðu. Það er með þessu aðhaldi félagasamtaka sem umræðan verður oftar en ekki breiðari og upplýstari þar sem athugasemdir félagasamtaka til að mynda í stjórnsýslukærum eru gjarnan á þann veg að ýmsar spurningar vakna og nýjar upplýsingar koma fram. Aðkoma félagasamtaka hvetur þannig til opinnar umræðu sem er nauðsynleg öllum lýðræðissamfélögum og eykur jafnframt gagnsæi og rekjanleika ákvarðana stjórnvalda.

En gagnrýnisskoðun og aðhald félagasamtaka nær ekki einungis til stjórnvalda og þeirra sem með völdin fara. Öllum félagasamtökum er nauðsynlegt að horfa með gagnrýnum augum á hlutverk sitt og skoða reglulega með opnum hug áherslur sínar og markmið og hvort ástæða sé til að huga að nýjum leiðum inn í framtíðina. Framtíðarþing sem hefst hér á eftir er einmitt sá vettvangur sem ætti að gefa félagsmönnum og velunnurum Landverndar tækifæri til endurskoðunar og verður þessi vettvangur örugglega til þess að nýjar hugmyndir vakna sem koma til með að leggja grunn að öflugari og markvissari stefnu fyrir Landvernd til framtíðar.

Ég dreg engan dul á það - að það er mér ákveðið umhugsunarefni hversu lítil þátttaka ungs fólks virðist vera í umhverfis- og náttúruverndarsamtökum og hve lítil nýliðun virðist vera innan þessara samtaka. Þetta er sérstakt áhyggjuefni þar sem starf umhverfis- og náttúruverndarsamtaka snýst jú fyrst og fremst um hagsmuni framtíðarinnar – hagsmuni komandi kynslóða. Ég er sannfærð um að það er mikill áhugi meðal ungs fólks um umhverfis- og náttúruverndarmál en spurningin er kannski hvernig hægt er að efla þátttöku þeirra í frjálsum félagasamtökum á þessu sviði.

Ég varð þess sjálf áskynja á síðastliðnu umhverfisþingi að ungt fólk hefur skoðanir á umhverfismálum og hefur margt fram að færa í þeim efnum. Eins og sum ykkar kannski muna þá lagði ég sérstaka áherslu á þátttöku ungs fólks á umhverfisþingi síðastliðið haust til að stuðla að umræðu milli kynslóðanna um framtíðarþróun Íslands. Tvö ungmenni fluttu ávarp í upphafi þingsins sem vakti mikla athygli og hafði greinilega áhrif á „heimskaffiumræðuna“ sem fór fram á þinginu. Þá var efnt til sérstakrar málstofu fyrir ungt fólk samhliða þinginu þar sem m.a. var leitað svara við spurningunni: „Hvernig getur Ísland orðið sjálfbært?”. Niðurstöðu þeirrar vinnu mun birtast mjög fljótlega í skýrslunni „Velferð til framtíðar“ sem verið er að leggja lokahönd á en ég ætla að deila með ykkur nokkrum atriðum sem komu fram á málstofu unga fólksins.

Ein þeirra spurningin sem var rædd meðal unga fólksins var :

Af hverju eru umhverfismál lítið eða ekkert rædd meðal ungs fólks?

Sem dæmi um niðurstöðu þessarar umræðu má nefna þessi svör.:

Þessi dæmi um svör sem fram komu á málstofu unga fólksins á umhverfisþinginu verða vonandi til þess að kalla fram hugmyndir hér á eftir um hvernig hægt sé að efla þátttöku ungs fólks í náttúru- og umhverfisverndarstarfi.

Við þurfum á þeirra hugmyndum og kröftum að halda í þeim fjölmörgu verkefnum sem framundan eru.

Græn fána verkefnið – flaggskip Landverndar hefur svo sannanlega fest sig í sessi í leik- og grunnskóla en það þarf með einhverjum hætti að viðhalda og auka áhuga unga fólksins eftir að grunnskóla líkur.

Sem umhverfisráðherra hef ég lagt á það áherslu að eiga lýðræðislegt samráð við almenning og frjáls félagasamtök sem og að minna stöðugt á þá heildarmynd sem við verðum að horfa til í umræðunni um umhverfis- og náttúruverndarmál með hagsmuni framtíðarinnar að leiðarljósi. Ég finn fyrir vaxandi meðbyr frá almenningi sem í sífellt auknu mæli lætur sig varða umhverfis- og náttúruverndarmál og ég finn sameiginlegan hljómgrunn milli pólitískra áherslna minna og þeirra áherslna sem til að mynda samtök ykkar, Landvernd, standa fyrir. Ég horfi því með tilhlökkun til niðurstöðu þeirrar umræðu sem fer fram hér á eftir sem ég er sannfærð um að verður til þess að styrkja enn frekar Landvernd sem frjáls félagasamtök og mikilvægan þátt samtakanna í umhverfis- og náttúruverndarmálum á Íslandi.

Gangi ykkur vel.

Mynd: Svandís Svavarsdóttir við flutning ávarpsins á Framtíðarþingi Landverndar, ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Einkunn

Hvers vegna flýtur náttúruvernd ennþá á yfirborðinu - Frá þingi náttúruverndarsamtaka á Íslandi

Grein þessi birtist upphaflega í maí-tölublaði mánaðarritsins Róstur. Upplýsingar um Róstur og hvernig nálgast má blaðið má finna á vefsíðunni www.rostur.org.

Ákveðin ládeyða hefur einkennt starfsemi íslenskra náttúruverndarhreyfinga eftir ósigur í baráttunni um Kárahnjúkavirkjun. Ef til vill var ósigurinn einfaldlega of stór biti að kyngja, því þrátt fyrir að til að mynda Saving Iceland hafi haldið uppi andspyrnubúðum gegn stóriðju  og virkjanaframkvæmdum eftir að Hálslón var fyllt og álframleiðsla hófst á Reyðarfirði, hefur á heildina litið skort þann baráttuanda sem einkenndi krítísku árin í kringum framkvæmdirnar fyrir austan.

Fyrsta náttúruverndarþingið á tíu árum

Laugardaginn 24. apríl sl. var gerð tilraun til að vekja hreyfinguna upp frá dauðum þegar Náttúruverndarþing var haldið í Menntaskólanum við Hamrahlíð á vegum náttúruverndarsamtaka á Íslandi. Það er hið fyrsta síðan árið 2000 ef undanskilin er alþjóðleg ráðstefna sem Saving Iceland stóð fyrir í Ölfusi sumarið 2007.

Þingið fór fram undir yfirskriftinni „Náttúruvernd á krossgötum – vörn og sókn“ sem  lýsir stöðu náttúruverndarbaráttu hér á landi einkar vel. Eins og staðan er í dag eru fallvötn landsins og jarðhitasvæði nánast öll á teikniborði virkjanasinna, hvort sem fyrirhugað er að afla orku fyrir álver, gagnaver eða annan iðnað. Samtök iðnaðar og atvinnulífs, auk stórra verkalýðsfélaga halda uppi herskáu áróðursstríði fyrir virkjun alls landsins, sem virðist hljóta talsverðan hljómgrunn í stjórnarráðinu. Þingið var skipulagt af náttúruverndarsamtökum sem starfa undir hatti umhverfisráðuneytisins og skýrir það hvers vegna frekar einsleitur hópur náttúruverndarsinna fór með framsögu á ráðstefnunni. Allir voru þeir fylgjandi því að vinna að náttúruvernd í samvinnu við stjórnvöld. Vel yfir 100 manns voru mættir í hátíðarsal skólans þegar þingið hófst og sögðu ráðstefnuhaldarar að það væri nákvæmlega sú tala sem þau höfðu óskað eftir – hvorki fleiri né færri.

Meðal þess sem ræðumenn dagsins fjölluðu um voru hugtökin eignarréttur og þjóðareign, jarðfræðilegar náttúruminjar og vægi þeirra í samanburði við landslag og líffræðilega fjölbreytni, og rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða, þar sem náttúran er ekki skilgreind sem auðlind í sjálfu sér heldur tæki til efnahagslegrar nýtingar. Einnig var rætt um nauðsyn þess að endurheimta votlendi í þágu fuglastofna og til bindingar á kolefni, en mýrar þykja betur fallnar til kolefnisbindingar en skógar. Hátterni íslenskra stjórnvalda var líka gert að umtalsefni, þar sem þau hafi í áraraðir markvisst smeygt sér framhjá alþjóðasamningum á borð við Árósarsamninginn og Kyotobókunina, auk þess að hafa lagst harðlega gegn því að gefa frjálsum félagasamtökum aukið vægi í umræðunni um náttúruvernd og þvert á móti barið niður tilvist þeirra. Að lokum var fjallað um að grasrótarhreyfingar ættu almennt að hljóta aukið vægi.

Vandræðasysturnar Lúpína og Kanína

Líffræðileg fjölbreytni var megin inntakið í ræðu Svandísar Svavarsdóttur, umhverfisráðherra, enda er árið 2010 helgað því nauðsynlega málefni. Réttilega sagði Svandís náttúruvernd vera forsendu lífs og að hver sá einstaklingur sem geti séð hlutina í samhengi hljóti að vera náttúruverndarsinni. Hugmyndir hennar flutu þó algjörlega á yfirborðinu og snertu varla á því sem raunverulega skiptir máli. Þannig minntist hún á tvær lífverur sem hún sagði ógna líffræðilegri fjölbreytni íslenskrar náttúru – lúpínu og kanínu – en minntist ekki orði á þá lífveru sem helst ógnar líffræðilegri fjölbreytni jarðarinnar allrar; hinn „viti borna“ mann.

Það má reyndar segja um þingið í heild sinni að djúpa vistfræðihugsun hafi sárlega vantað og allar umræður því einskorðast við grunnar hugmyndir – og á það jafnt við um vandamálin og lausnirnar. Auðvitað er ekki við öðru að búast en yfirborðskenndri og tækifærissinnaðri náttúruverndarstefnu af ráðherra ríkisstjórnar sem hefur fjölda virkjana á stefnuskrá sinni. Og reyndar nægir alveg að benda á þá staðreynd að valdhafar sem grundvalla afkomu ríkisins á iðnaði og framleiðslu eru einfaldlega ekki færir um að stuðla að líffræðilegri fjölbreytni, enda vinnur sá grundvöllur óhjákvæmilega gegn markmiði sínu. Eina vafamálið er hversu mikill skaðinn verður í stjórnartíð hverrar ríkisstjórnar.

En á stóru þingi náttúruverndarsamtaka á Íslandi hefði maður búist við því að málflutningur ráðherra úr ríkisstjórn, hvers stefna er í mótsögn við stefnu flestra náttúruverndarsamtakanna, hefði mætt harðri andstöðu gesta. Svo var ekki og sýndi það sig einna best í  umræðunum sem fóru fram að framsögum loknum. Fundargestir komu sér saman um brýnustu málefnin sem hreyfingin þyrfti að ræða, sem svo voru sett í fjóra flokka: Náttúruvernd, frjáls félagasamtök, stjórnsýsla og umhverfisfræðsla (sem fljótt var breytt í umhverfismennt eða vitund). Málefnin voru svo rædd í með þrjár spurningar að leiðarljósi: Hvað er brýnast að eigi sér stað? Hvernig er hægt að koma því í verk? Hvað er hægt að gera strax? Umræðan fór fram í nokkrum hópum sem að þeim loknum kynntu niðurstöðurnar.

Einkunn