Aðlögun að náttúrunni

Áður en byrjað er að skipuleggja hvar og hvernig skal byggja þarf að spyrja eftirfarandi: Hvaða auðlindir eru til staðar og hvaða not eru af þeim? Val á byggingarstað getur haft mikil áhrif á orkunotkun húsa. Til dæmis getur skjól frá trjám komið í veg fyrir að hitahjúpur húss, sem myndast við upphitun, blási burtu. Þannig sparast orka sem færi í endurmyndun hjúpsins.

Best er að hafa lauftré á suðurhlið því þegar þau missa lauf á haustin nær sólin að skína inn og verma húsið. Á norðurhlið er hinsvegar betra að hafa sígræn tré sem mynda jafnt og stöðugt skjól allan ársins hring.

Hefð er fyrir því að hanna hús með tilliti til loftslags. Á heitum eyðimerkursvæðum byggði fólk sér þung hús, oft að hluta til neðanjarðar, þannig að hitastigs-munur heits dags og kaldrar nætur jafnaðist út. Í mjög köldu loftslagi eins og á Grænlandi byggðu Inúítar lítil, veleinangruð snjóhús (Igloo) með litlum yfirborðsfleti til að lágmarka kælingu.

Samfélagsgerð

Þörf er á skipulagsgerð þar sem tengsl þéttbýlis, fámennra byggða og sveita eru aukin og samgöngu- og vöruflutningaþörf lágmörkuð. Huga þarf vel að göngu- og hjólreiðaumferð á skipulagsstigi og kalla eftir örari þróun á umhverfisvænu eldsneyti og sparneytnum bílum. Borgarsamfélag nútímans verður sífellt meira uppskipt. Fólk býr á einum stað, vinnur á öðrum, eyðir frítíma sínum á þeim þriðja og verslar á þeim fjórða. Við erum sífellt háðari samgöngum sem menga umhverfið og eyða orku. Að auki er framleiðsla, úrvinnsla og vöruhús orðin stærri í sniðum og miðstýrð, sem leiðir til aukinnar flutningsþarfar.

Samfélagsþróun:

1. Gamla landbúnaðarsamfélaginu, allt staðsett á heimilinu eða nálægt því.
2. Vaxandi iðnaður, fólk byrjar að ferðast til og frá vinnu en allt annað gert heima.
3. Iðnaðarsamfélag, þjónusta frá heimili til fyrirtækja.
4. Þjónustusamfélag nútíman, fólk býr í sofandi úthverfum og öll önnur starfsemi er annars staðar.
5. Samfélag upplýsingatækni, hugmynd að þéttbýli sem ekki kallar sífellt á flutning fólks frá einum stað til annars. Þar myndi stór hluti vinnu, afþreyingar og þjónustu fara fram á heimilinu og verslað í gegnum internetið.

Hús sem fyrir eru

Nýjar byggingar eru aðeins lítill hluti allra bygginga. Mörg gömul hús nota mikið af orku og þörf er á átaki svo þau verði heilsusamlegri og auðlinda-nýting þeirra betri. Að byggja hús hefur ákveðin umhverfisáhrif en vert er að benda á að um 85% af heildarorkunotkun húss fer fram á líftíma þess. Því er mikilvægt að einbeita sér að endurbótum sem stuðla að minni orkunotkun.

Til langs tíma, sérstaklega á 20. öldinni, voru notuð byggingarefni sem í dag flokkast sem hættuleg (hazardous). Dæmi eru geislavirk steypuefni, asbest sem getur valdið lungnakrabba, þéttiefni sem innihélt PCB (polychlorinated biphenyls), þungmálma og viðbótarefni. Nútíma enduruppbygging gengur meðal annars út á það að fjarlægja kerfisbundið þessi hættulegu efni.

Fólkið

Sjálfbært samfélag ætti ekki eingöngu að stuðla að færri umhverfisvandamálum heldur einnig bjóða upp á aðstæður fyrir gott líf. Takmarkið ætti að vera að byggja mannlegt samfélag með pláss fyrir alla. Fátækt, atvinnuleysi og félagsleg einangrun hindra ákjósanlega samfélagsþróun. Því miður finnst mörgum þeir ekki geta haft áhrif á samfélagsþróunina. Þetta er vandamál sem verður að taka alvarlega. Leita þarf leiða sem auðvelda þátttöku en þarfnast ekki mikils tíma. Við uppbyggingu á sjálfbærum samfélögum er mikilvægt að byggingar séu aðlagaðar að umhverfinu en ekki öfugt. Við skipulagsgerð skal bæði taka mið af mannlegri starfsemi og náttúru, landi og gróðri.

Rafmagn er einn stórvirkasti brennuvargur nútímans. Á hverju ári verða margir eldsvoðar sem eiga upptök sín í rafbúnaði. Stundum kviknar í vegna bilunar en oftast er um að ræða að gáleysi í umgengni við rafmagn valdi slysum eða íkveikju.

• Látum aldrei loga á ljósunum á jólatrénu yfir nótt
  eða þegar við erum að heiman
• Hendum gömlum jólaljósum sem eru úr sér gengin
• Notum ætíð ljósaperur af réttri gerð, stærð og styrkleika
• Gætum þess að brennanleg efni séu ekki nálægt jólaljósum
• Óvarinn rafbúnaður getur valdið raflosti
• Vörum okkur á óvönduðum jólaljósum
• Inniljós má aldrei nota utandyra
• Förum eftir leiðbeiningum um uppsetningu og notkun
• Látum logandi kerti aldrei standa ofan á raftæki
• Góður siður er að skipta um rafhlöður í reykskynjurum fyrir hver jól

Lokasprettur loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn hefst í dag. Ráðherrar tínast til Hafnar hver á fætur öðrum og fyrir lok vikunnar þarf að innsigla samkomulag um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Sjaldan hefur jafnmikið verið undir á einni SÞ-ráðstefnu. Ef ríki heims grípa ekki til raunhæfra aðgerða strax til þess að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda bendir allt til þess að hlýnun lofthjúpsins muni kalla fram hamfaralíkar breytingar á veðurfari og lífríki jarðar á þessari öld. Hér þarf ekki að ýkja neitt, nóg er að kynna sér niðurstöður Vísindanefndar SÞ um loftslagsbreytingar til að sannfærast um nauðsyn þess að grípa til róttækra aðgerða. Afleiðingar hlýnunar lofts og sjávar geta kallað miklar hörmungar yfir mannkynið.

Frá því á loftslagsráðstefnunni á Balí árið 2007 hafa íslensk stjórnvöld lagt sig fram um að vera hluti af lausninni í samningaviðræðum um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Það var grundvallarbreyting á afstöðu Íslands. Við höfum skuldbundið okkur til þess að mæta kröfunni um að hlýnun fari ekki yfir 2°C á þessari öld. Þá tókum við stöðu við hlið Evrópusambandsins í samningaviðræðunum, af ábyrgð og festu, sem ég er mjög stolt af. Það er ábyrgðarhluti lands sem telst meðal ríkustu þjóða heims - bæði fyrir og eftir hrun - að leggja sitt af mörkum til þess að leysa loftslagsvandann. Við höfum sett okkur losunarmarkmið hér heima og einnig lagt til að endurheimt votlendis reiknist ríkjum til tekna í baráttunni við loftslagsbreytingar.

Næstu dagar munu ráða úrslitum um það hvort leiðtogar rúmlega 190 ríkja búi yfir festu og pólitískum kjarki sem dugar til að ná raunhæfu og haldgóðu samkomulagi í Kaupmannahöfn. Ef það bregst er hætt við að niðurstaðan verði grænþvottur, þ.e. að leiðtogarnir setji engar tölur á blað og skuldbindi sig ekki til raunhæfra aðgerða sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, og samningaviðræður sigli í strand. Það má ekki gerast.

Höfundur er formaður umhverfisnefndar Alþingis.

Augu heimsins beinast nú að loftslagsráðstefnunni í Kaupmannahöfn þar sem fram fer fimmtánda aðildarríkjaþing loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Mismiklar vonir eru bundnar við niðurstöðu fundarins en þó má segja að allir séu sammála um mikilvægi þess að þjóðir heims komi að samkomulagi þar sem allir taki að sér skuldbindingar til að snúa við válegri þróun í loftslagsmálum. Allir þurfa að koma að samningaborðinu, bæði stór og smá ríki, til að leggja sitt að mörkum. Ísland vill vera fullgildur þátttakandi að samningaviðræðunum, sýna ábyrgð og vera raunverulega þjóð meðal þjóða. Þannig skiptir þátttakan máli fyrir sjálfsmynd og ásýnd Íslands í samspili við aðrar þjóðir og á alþjóðavettvangi.

Ísland er nú aðili að loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna og um leið Kýótó-bókuninni við hann. Markmið þessara samninga beggja er að hægja á styrkaukningu gróðurhúsalofttegunda í andrúmloftinu svo koma megi í veg fyrir hættulega röskun á loftslagskerfinu af manna völdum. Ísland nýtur aukinna heimilda til að losa koldíoxíð vegna hins svonefnda íslenska ákvæðis Kýótó-bókunar sem samþykkt var árið 2001. Ákvæðið, sem er háð skilyrðum, er bundið við losun vegna nýrrar stóriðjustarfsemi eða stækkunar starfandi stóriðjufyrirtækja.

Ísland er bundið ýmsum fleiri reglum hvað losun gróðurhúsalofttegunda varðar. Til að mynda erum við aðilar að viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir sem er hluti af EES-samningnum en að því verður vikið síðar.

Nýjar áherslur

Tímamót urðu í loftslagsstefnu landsins 29. maí 2009 þegar lagt var til að draga úr losun um a.m.k. 15% til 2020 miðað við árið 1990. Í fyrsta sinn lýstu íslensk stjórnvöld því yfir á alþjóðavettvangi að þau væru tilbúin að taka á sig skuldbindingar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Ísland er sjálfstæður aðili í loftslagssamningunum, á meðan ríki ESB semja þar sem heild. Ísland hefur sett fram markmið um 15% samdrátt í losun til 2020, sem er annað markmið en ESB hefur kynnt. Hins vegar er ljóst að Ísland þarf að stilla saman strengi við ESB í loftslagsmálum út af þeirri einföldu staðreynd að Ísland verður virkur hluti af viðskiptakerfi ESB um losunarheimildir árið 2012 samkvæmt EES-samningnum. Þá mun stór hluti losunar Íslands falla undir samevrópskar reglur og við verðum að taka tillit til þess. Ísland hefur því vakið máls á þeim möguleika að landið taki á sig sameiginlegar skuldbindingar með ESB í nýjum alþjóðasamningi og ESB hefur tekið vel í þá málaleitan.

En hvað með stóriðjuna?

Um 85.000 flugferðir eru farnar á degi hverjum og er talið að fjöldi þeirra muni tvöfaldast til ársins 2050.  Þetta þýðir að útblástur gróðurhúsalofttegunda frá flugsamgöngum mun væntanlega aukast verulega.  Flugvélar brenna nú þegar um 130 milljónum tonna af flugvélaeldsneyti á ári hverju.  En hvað er þá hægt að taka til bragðs ? -

Grafík: Guðrún Tryggvadóttir og Signý Kolbeinsdóttir